Twierdza Świnoujście nie jest jednym obiektem z bramą i murami, tylko zespołem fortów rozmieszczonych wokół ujścia Świny. Według Wikipedii zaprojektował ją Johann Leopold Ludwig Brese, a tworzyły ją cztery forty, z których do dziś przetrwały trzy. Poniżej układamy ten system w całość: skąd się wziął, jak go budowano, który fort jak się nazywa i co stało się z tym, którego nie ma.

Skąd decyzja o budowie

Według Muzeum Historii Twierdzy z Fortu Zachodniego, w latach 1815-1848 umocnienia Świnoujścia składały się ze starych drewnianych fortów i prowizorycznych stanowisk artyleryjskich. W 1846 roku rząd pruski wydał decyzję o budowie twierdzy, ale prac nie zdążono rozpocząć przed pierwszą wojną z Danią w latach 1848-1849. Duńska fregata zablokowała wtedy port, a w pośpiechu usypane wały ziemne wykorzystano później przy fortyfikacjach stałych. Dlatego, jak podaje muzeum, za początek budowy fortów uważa się zwykle rok 1848.

Za projektanta twierdzy Wikipedia uznaje Johanna Leopolda Ludwiga Bresego, pruskiego generała piechoty i inżyniera, od 1854 roku Brese-Winiary (1787-1878). Hasło o nim wymienia Świnoujście obok twierdz w Poznaniu, Królewcu i Giżycku, a hasło o samej twierdzy mówi wprost, że autorem projektu był Brese. Podpis pod portretem generała na stronie Muzeum Historii Twierdzy także nazywa go projektantem twierdzy.

Cztery forty i ich numeracja

Numeracja fortów w źródłach nie jest do końca spójna, więc podajemy ją według Wikipedii, a różnice zaznaczamy. Według tego serwisu Fort I stał pierwszy i został rozebrany, Fort II to Fort Gerharda, zwany też Wschodnim i Werk II, Fort III to Fort Anioła, a Fort IV to Fort Zachodni, niem. Westbatterie. Muzeum z Fortu Zachodniego używa innych oznaczeń: Werk I to według niego pierwszy fort, Werk II to fort obrony lądowej na zachodnim brzegu kanału portowego, a dwa forty nadbrzeżne noszą nazwy Ostbatterie i Westbatterie. Zachodni nazywa przy tym Werk IV.

Daty budowy też różnią się między źródłami. Wikipedia podaje dla Fortu Gerharda lata 1848-1859, dla Fortu Anioła 1854-1858, a dla Fortu Zachodniego 1856-1861. Muzeum Historii Twierdzy pisze, że Werk I powstał w latach 1849-1856, w 1854 roku ruszyła budowa fortu redutowego na zachodnim brzegu kanału, a dwa lata później jednocześnie zaczęto wznosić fort Ostbatterie i fort Westbatterie. W 1863 roku, według muzeum, Świnoujście ogłoszono twierdzą morską trzeciej rangi.

Fort I: dzieło, którego już nie ma

Fort I to według Wikipedii duży fort poligonalny, zbudowany w latach 1848-1860 na miejscu starej szwedzkiej i pruskiej reduty. Miał mieć około 70 dział. Muzeum z Fortu Zachodniego podaje, że Werk I powstawał w latach 1849-1856, więc daty zakończenia prac w obu źródłach się nie zgadzają. W 1864 roku fort przebudowano: według Wikipedii zlikwidowano południową prochownię, a północny odcinek wału z drugą prochownią zamieniono w dwukondygnacyjną podwalnię osłoniętą od morza podwójnym wałem. Fort wysadzono i rozebrano w latach 70. XX wieku w związku z rozbudową portu w Świnoujściu. Wpis w rejestrze zabytków skreślono.

Rozbudowy po 1871 roku

Po wojnie francusko-pruskiej ustawa parlamentu Rzeszy z grudnia 1871 roku zatwierdziła modernizację wszystkich fortów, a prace trwały do 1881 roku. Wikipedia pisze, że w Forcie Gerharda w latach 1876-1877 przebudowano całość za pieniądze z kontrybucji otrzymanej od Francji, a główne uzbrojenie przeniesiono na nowe tarasy artyleryjskie. Fort Zachodni rozbudowano według muzeum w latach 1878-1887 do ciężkiej baterii nadbrzeżnej z kazamatami. Kolejny etap rozpoczął w 1898 roku program zbrojeń morskich admirała Alfreda von Tirpitza, a najintensywniejsze prace przypadły na lata 1905-1914, kiedy pojawiły się elementy ze stali i betonu. Po traktacie wersalskim twierdza musiała się częściowo rozbroić, a według muzeum po Układzie Paryskim z 1926 roku, który pozwolił Republice Weimarskiej na ograniczone prace fortyfikacyjne na wschodnich granicach, forty znów ożyły.

Rok 1945

Wikipedia pisze, że do twierdzy dotarły w 1945 roku wojska radzieckie, a miasto zdobyto 5 maja. Muzeum z Fortu Zachodniego dodaje, że na rozkaz admirała Dönitza 4 maja 1945 roku twierdzę opuściły niemal wszystkie jednostki Wehrmachtu, co oszczędziło obu stronom walk o jej zdobycie. Wikipedia dla Fortu Anioła podaje, że załoga ewakuowała się okrętem bez walki. Wszystkie forty użytkowali potem Rosjanie, według muzeum do 1961 roku, a w Forcie Anioła aż do 1992 roku. Wikipedia podaje, że Fort Zachodni przekazano miastu w 1962 roku.

Co zostało dzisiaj

Trzy zachowane forty leżą niedaleko siebie. Fort Anioła ma trzykondygnacyjną rotundę z tarasem, a Fort Zachodni mieści Muzeum Historii Twierdzy. Fort Gerharda jest według Wikipedii jednym z najlepiej zachowanych pruskich nadbrzeżnych fortów artyleryjskich w Europie, a od 2010 roku mieści Muzeum Obrony Wybrzeża. Cała twierdza jest dziś podzielona między osobnych zarządców, więc o wejściu i zasadach zwiedzania decyduje każdy fort osobno.