Pod skrzydłem północnym Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie znajduje się krypta, w której przez stulecia spoczywali szczecińscy Gryfici. Jej dzieje dobrze pokazują, jak w ciągu dwustu lat zmieniło się podejście do grobów książęcych: od zamkniętej nekropolii, przez rabunek i wojenne straty, po powtórny pochówek w XX wieku. Poniżej daty i liczby tak, jak podaje je Wikipedia w haśle o Gryfitach i w haśle o zamku. Wikipedia jest tu głównym źródłem, więc tam, gdzie opiera się na jednej publikacji, piszemy to wprost.

Gdzie chowano Gryfitów w Szczecinie

Według Wikipedii szczecińskich Gryfitów chowano w kościołach św. Jakuba, Najświętszej Maryi Panny i św. Ottona oraz w krypcie zamkowej. Kościół św. Jakuba był najwcześniejszą nekropolią książąt w mieście, a od XVI wieku większość pochówków odbywała się na zamku. Jednym z przykładów wędrówki szczątków jest Bogusław X. Według Encyklopedii Pomorza Zachodniego pochowano go w 1523 roku w dawnym kościele kolegiackim św. Ottona, w 1557 roku przeniesiono do kościoła kolegiackiego Najświętszej Maryi Panny, a w 1575 roku do nowego kościoła zamkowego św. Ottona.

1731 i 1803: otwarcie krypty, potem rozbijanie sarkofagów

W 1731 roku, na polecenie komendanta Twierdzy Szczecin, kryptę zamkową otwarto. Według Wikipedii naliczono wtedy czternaście sarkofagów i dwie uszkodzone trumny, ale do ich wnętrza nie zaglądano. Samo otwarcie nie oznaczało więc jeszcze plądrowania.

Zniszczenia przyszły kilkadziesiąt lat później. Wikipedia podaje, że w 1803 lub 1804 roku, na osobiste polecenie króla Prus Fryderyka Wilhelma III, rozbito część sarkofagów i zabrano znajdujące się w nich wartościowe przedmioty. Hasło nie rozstrzyga, który to rok, więc oba trzeba traktować jako możliwe. Jako źródło tej informacji wskazuje serwis internetowy o polskich zabytkach, a nie opracowanie naukowe, dlatego rozstrzygnięcie dat zostaje po stronie historyków.

W 1810 roku, gdy Szczecin zajmowały wojska napoleońskie, krypty dotknął marszałek Francji Claude Victor-Perrin. Według Wikipedii skusiły go legendy o ukrytych skarbach Gryfitów, ale widząc ślady splądrowania, ograniczył się do obejrzenia wnętrza.

Od 1830 do wojen światowych

W 1830 roku do krypty przeniesiono dwie trumny z rozbieranego kościoła farnego Najświętszej Maryi Panny. W 1840 roku zmarła w Szczecinie księżniczka brunszwicka Elżbieta Krystyna, była żona Fryderyka Wilhelma II, i uroczyście pochowano ją w krypcie. Według Wikipedii przy tej okazji uporządkowano wnętrze i opróżniono sarkofagi książęce z zabytków, które przesłano do Berlina.

Kolejne straty przyniosły wojny. W czasie I wojny światowej niemieccy żołnierze, gromadząc zapasy metali kolorowych, zdjęli z trumien miedziane i cynowe obicia. Trumny były zabezpieczone dwiema lub trzema warstwami blachy, a spodnią warstwę często zostawiano. Bliżej nieokreślone zniszczenia nastąpiły też w czasie walk o miasto w 1945 roku i w okresie, gdy przynależność państwowa Szczecina nie była jeszcze przesądzona.

Po 1945 roku: odkrycie, Wawel i zaginiony sarkofag

Według hasła o zamku w 1946 roku zabezpieczano ruiny, a pod kierunkiem Heleny Kurcyusz odkryto kryptę z sarkofagami książąt pomorskich. Polska administracja zastała w niej, jak podaje Wikipedia, czternaście sarkofagów w różnym stanie zachowania i cztery leżące na nich drewniane trumny. Rozsypane kości zebrano i spalono, a popioły zakopano na dziedzińcu zamkowym. Lepiej zachowane trumny i sarkofagi pod koniec 1946 roku, dla ochrony przed wilgocią, przeniesiono na pierwsze piętro skrzydła północnego.

Między 1946 a 1948 rokiem zaginął jeden sarkofag, w okolicznościach, które według Wikipedii do dziś pozostają niewyjaśnione. W przypisie hasła pada jednak przypuszczenie, że ślad kradzieży mógł wziąć się z policzenia dwóch części jednego pochówku jako dwóch odrębnych. W 1948 roku dziesięć sarkofagów wysłano na Wawel do oceny i konserwacji. Siedem z nich uznano za pozbawione indywidualnych cech zabytkowych. Zerwaną blachę przetopiono na 938 kilogramów deficytowej wówczas cyny, potrzebnej do naprawy dachów i rynien zniszczonych w czasie wojny.

Szkielety i pozostałe sarkofagi wróciły do Szczecina i w latach 1949-1954 pokazywano je w muzeum. Potem kości w kartonowych pudłach trafiły na półki magazynu, a część gorzej zachowanych, według Wikipedii, zakopano w latach 70. na dziedzińcu zamkowym.

Teatr w krypcie

W opustoszałej krypcie w 1965 roku założono niewielki Teatr Krypta, a od 1990 roku działa tam także kabaret Piwnica Przy Krypcie. Nazwa teatru wzięła się więc od miejsca, w którym pierwotnie chowano książąt.

Lata 90.: badania i pogrzeb w katedrze

W latach 90. dzieje pochówków książąt stały się, według Wikipedii, szeroko znane dzięki lokalnej prasie, a pojawiła się inicjatywa powtórnego pochówku zachowanych szczątków. Kości przekazano do badań Instytutowi Medycyny Sądowej Pomorskiej Akademii Medycznej. Badania pozwoliły zidentyfikować siedem szkieletów jako żeńskie oraz kości Bogusława XIV, na podstawie zniekształceń po chorobie zwyrodnieniowej stawów, na którą cierpiał za życia. Hasło zaznacza, że temat ustalenia tożsamości pozostałych szczątków nie został zakończony.

Pogrzeb miał miejsce 25 marca 1995 roku. Odbył się nie w krypcie zamkowej, lecz w specjalnie przygotowanej kaplicy Książąt Pomorskich w katedrze św. Jakuba. Był to pogrzeb ekumeniczny, który celebrowali arcybiskup szczecińsko-kamieński Marian Przykucki i pastor Piotr Gaś.

Co zostało na zamku

Według hasła o zamku pod skrzydłem północnym zachowały się resztki gotyckiego kościoła św. Ottona i odkryta po wojnie krypta z sarkofagami książąt, udostępniona na zamku. Kości książęce złożono w katedrze św. Jakuba. Ubiory i klejnoty książęce przekazano Muzeum Narodowemu w Szczecinie, gdzie według Wikipedii pokazuje się je na wystawie „Złoty Wiek Pomorza”. Wikipedia dodaje, że przedmioty i stroje wydobyte z trumien są w ekspozycji.