Miasto w ruinach i pierwszy dzień polskiej administracji

Według Wikipedii, która powołuje się na dane szczecińskiego portalu historycznego, alianckie naloty od 1943 roku zniszczyły 60-70% zabudowy Szczecina, 70-80% portu wraz z przyległościami i niemal 90% obiektów przemysłowych. Ostatni gauleiter Szczecina i Pomorza, Franz Schwede-Coburg, opuścił miasto 25 kwietnia 1945 roku. Następnego dnia zajęła je radziecka 65 Armia pod dowództwem gen. Pawła Batowa.

Dwa dni później, 28 kwietnia, do miasta dotarli Piotr Zaremba, urbanista z Poznania, i kapitan Jaśkiewicz. Zaremba wyjechał z Piły, pierwszej siedziby polskich władz regionu, jako przyszły prezydent miasta. Według Wikipedii, cytującej jego relację, z ponad 300 tysięcy dawnych mieszkańców w ruinach zostało około 6 tysięcy. Hasło o historii Szczecina dodaje, że w mieście było wtedy około 200 Polaków i około 6 tysięcy Niemców, zgromadzonych w dzielnicy Niebuszewo.

Zaremba odszukał gmach dawnej rejencji przy tarasach, które nosiły wtedy nazwę Hakenterrasse, a dziś są Wałami Chrobrego. Radzieckiemu komendantowi miasta, płk. Aleksandrowi Fiedotowowi, oświadczył 28 kwietnia o godzinie 14.15, że od tej chwili władzę cywilną w mieście obejmują władze polskie. Wspólnie ustalono, że zajmą trzy gmachy przy wałach: późniejszy Urząd Wojewódzki, budynek, w którym mieści się dziś Muzeum Narodowe (wtedy Muzeum Pomorza Zachodniego), oraz gmach późniejszej Wyższej Szkoły Morskiej.

Pierwszy urzędowy dokument polskiej administracji w mieście pochodzi z 30 kwietnia 1945 roku. To odręczny raport o wciągnięciu flagi polskiej na gmachu Urzędu Pełnomocnika Rządu. Na druku z napisem „Piła” słowo skreślono i dopisano „Szczecin”.

Maj i czerwiec: wycofanie i powrót

Urząd pełnomocnika rządu na Pomorze Zachodnie przeniósł się do Szczecina 8 maja 1945 roku, wraz z przyjazdem ppłk. Leonarda Borkowicza. Status miasta pozostawał jednak niepewny. Według Wikipedii pierwotne ustalenia mówiły o granicy na Odrze, więc 5 maja radziecki komendant zgodził się na powstanie niemieckiego zarządu cywilnego. Zaczął on działać w Niebuszewie, a z czasem objął całe miasto.

Wikipedia podaje, że 12 maja Borkowicz wysłał do rządu notę, w której skarżył się na utrudnienia w osiedlaniu się Polaków stwarzane przez stronę radziecką oraz na przemoc żołnierzy wobec cywilów. Rząd nie udzielił wsparcia i nakazał ewakuację polskiej administracji, którą przeprowadzono 17-19 maja. Urząd działał wtedy w Stargardzie (17-23 maja), a potem w Koszalinie. W haśle o Zarembie ta decyzja jest opisana inaczej: urząd przeniesiono pod wpływem nacisków zachodnich członków koalicji antyniemieckiej. Oba hasła zgadzają się co do dat, różnią się wskazaniem przyczyny.

Od 19 maja miastem zarządzały ponownie radzieckie władze wojskowe wraz z niemieckim zarządem miejskim. Według Wikipedii liczba niemieckich mieszkańców wzrosła wtedy z około 6 do około 24 tysięcy (autorką wyliczenia jest Agata Łysakowska, Histmag, 2015).

W pierwszych dniach czerwca dowódca 2. Frontu Białoruskiego Konstanty Rokossowski przekazał Borkowiczowi stanowisko Stalina, że polska administracja może wrócić. Zaremba wrócił do Szczecina 9 czerwca, ale w mieście istniały wtedy dwa zarządy, polski i niemiecki. Dziesięć dni później, 19 czerwca, polska administracja musiała miasto opuścić po raz drugi. Po tym drugim wycofaniu miasto przekazano stronie polskiej w lipcu.

5 lipca 1945: formalne przekazanie

Według Wikipedii 1 lipca dowództwo radzieckich wojsk okupacyjnych w Berlinie poinformowało o przekazaniu Szczecina stronie polskiej, a 3 lipca potwierdziła to administracja marszałka Gieorgija Żukowa. Tego samego dnia Borkowicz i Zaremba byli w Berlinie na rozmowach o wyłączeniu miasta z radzieckiej strefy okupacyjnej. Według Zaremby 4 lipca poinformowano ich, że miasto przyznano Polsce.

Przekazanie odbyło się 5 lipca o godzinie 18.00. Niemiecki burmistrz Erich Wiesner przekazał wtedy władzę Zarembie w siedzibie komendanta wojennego, w gmachu, w którym mieści się dziś Urząd Miasta. Encyklopedia Pomorza Zachodniego również podaje 5 lipca jako datę przejęcia Szczecina przez władze polskie. Cztery dni później, 9 lipca, ukazał się pierwszy numer „Wiadomości Szczecińskich”, biuletynu Urzędu Informacji i Propagandy, który Wikipedia nazywa pierwszą polską gazetą w mieście. Na fotografii z 1945 roku, którą Wikipedia podpisuje jako widok Bramy Portowej, widać napis „Witamy rząd jedności narodowej”.

Przejęcie miasta nie obejmowało portu. Według Wikipedii pozostawał on w rękach radzieckich do 1947 roku, a częściowo do 1955. Urząd pełnomocnika wrócił na Wały Chrobrego dopiero w lutym 1946 roku.

Granica: Poczdam i Schwerin

Konferencja poczdamska, trwająca od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 roku, nie rozstrzygnęła ostatecznie granicy. Według Wikipedii nie podjęto tam decyzji dotyczących ziem oddanych pod polską administrację, w tym Szczecina, bo miała je podjąć konferencja pokojowa, która się nie odbyła. O przebiegu granicy na zachód od Szczecina i Świnoujścia zdecydował, jak podaje ta sama encyklopedia, Stalin. Dokument o delimitacji podpisano 21 września 1945 roku w Schwerinie. Podpisali go gen. Iwan Chabarow w imieniu marszałka Żukowa, ppłk Leonard Borkowicz w imieniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej oraz Piotr Zaremba. Wikipedia zaznacza, że dokument powoływał się na ustalenia konferencji poczdamskiej niezgodnie z prawdą.

W 1945 roku nie istniała jeszcze granica polsko-niemiecka w sensie umownym. Wikipedia przypomina, że układ graniczny między Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną zawarto w lipcu 1950 roku, a wcześniej była to zmienna linia między ziemiami pod polską administracją a radziecką strefą okupacyjną.

Jak o tym opowiada muzeum

Zaremba kierował miastem do 1950 roku. Wydarzenia 1945 roku opisuje wystawa w Centrum Dialogu Przełomy, podziemnym pawilonie Muzeum Narodowego w Szczecinie, otwartym 25 stycznia 2016 roku. Według Wikipedii ekspozycja zaczyna się od włączenia Szczecina w granice Polski w 1945 roku.