Od kamiennego domu do skrzydła południowego

Według Wikipedii początki dzisiejszego Zamku Książąt Pomorskich sięgają 1346 roku, gdy Barnim III Wielki, łamiąc przywileje szczecińskiego patrycjatu, zaczął wznosić na Wzgórzu Zamkowym tak zwany kamienny dom. Obok stanęły kaplica św. Ottona i tak zwany duży dom z wieżą więzienną. Wcześniej, jak podaje to samo hasło, stał tam gród z drewnianym dworem księcia Warcisława I, a po przeniesieniu stolicy księstwa do Szczecina w 1235 roku książę Barnim I dwór rozbudował. Encyklopedia Pomorza Zachodniego opisuje, że na tym samym wzgórzu archeolodzy łączą miejsce dawnego dworu z północno-zachodnią częścią Wzgórza Zamkowego.

Kolejny krok to rok 1428. Według Wikipedii w mieście wybuchł wtedy bunt biedoty i rzemieślników, a książę Kazimierz V otrzymał od Rady Miejskiej znaczną sumę na rozbudowę i umocnienie kamiennego dworu, co przełożyło się na późnogotyckie skrzydło południowe. Niemiecka Wikipedia podaje tu inną wersję: skrzydło południowe miał wznieść Bogusław X. W obu hasłach skrzydło to przetrwało kolejne przebudowy niemal bez zmian, więc wskazanie fundatora zależy od przyjętego źródła. Ratusz miejski, w którym obradowała rada, można dziś zobaczyć na Ratuszu Staromiejskim.

Po pożarze w 1530 roku rozpoczęto przebudowę, która według Wikipedii trwała siedem lat. Kamienny dom zamieniono wtedy w dwupiętrową renesansową budowlę z dwuspadowym dachem i wieżą zegarową, a z boku dobudowano skrzydło wschodnie.

Lata 1573-1582: zamknięty dziedziniec

Zasadnicza przebudowa przypada na rządy księcia Jana Fryderyka. Według polskiej Wikipedii w latach 1573-1582 zburzono kamienny dom i kościół św. Ottona, pozostawiono gotyckie skrzydło południowe, podwyższono wschodnie, a do nich dobudowano skrzydła północne i zachodnie, zamykając w ten sposób dziedziniec. Do zamku doprowadzono też wodociąg. Niemiecka Wikipedia datuje początek robót na rok 1573, wspomina o pożarze z 1576 roku, w którym zginęło pięć osób, i pisze, że najważniejsze prace skończono do 1577 roku. Rozbieżność w końcu robót wynika więc z tego, czy liczyć tylko główną bryłę, czy całość prac.

O autorze projektu źródła mówią różnie. Niemiecka Wikipedia wskazuje włoskiego budowniczego Antonia Wilhelmiego jako projektanta przebudowy. Polska Wikipedia w haśle o kościele zamkowym podaje z kolei, że świątynię zaprojektował mistrz murarski Wilhelm Zachariasz, a według autora opracowania, na które się powołuje, miał on pochodzić z Włoch. Hasła nie łączą tych nazwisk ze sobą, więc tożsamości obu nie rozstrzygamy.

Zamiast rozebranego kościoła kolegiackiego św. Ottona powstał w latach 1575-1577 nowy kościół zamkowy, wpisany w skrzydło północne. Według polskiej Wikipedii miał formę prostokątnej sali o wymiarach 100 na 43 stopy, z dwoma rzędami empor, a jego zachodnim krańcem była wieża, przez którą wchodzili wierni. Kaplica służyła od początku także mieszczanom. Do wnętrza kościoła książę wchodził na emporę z własnych komnat. W tym samym haśle czytamy, że kościół zniszczył pożar zamku w czasie nalotów w 1944 roku. Pod skrzydłem północnym zachowała się krypta z XIV wieku, w której według Wikipedii spoczywali książęta pomorscy, a dziś działa tam teatr Piwnica przy Krypcie.

Piąte skrzydło i zamkowe wieże

Na początku XVII wieku, za panowania Filipa II i Franciszka, za skrzydłem zachodnim dobudowano dwupiętrowe piąte skrzydło. Według Wikipedii było to pierwszy w regionie obiekt wzniesiony z przeznaczeniem na muzeum. Powstał w ten sposób drugi, mały dziedziniec. Pomeranica, czyli Encyklopedia Pomorza Zachodniego, nazywa to skrzydło Menniczym i wylicza pięć skrzydeł zamku: południowe, północne, wschodnie, zachodnie i Mennicze. Układ zamykają cztery wieże: Dzwonów, Zegarową, Więzienną i Zachodnią, z których hełmy dwóch pierwszych wieńczą latarnie, a wszystkie pokryto blachą miedzianą.

Z tej epoki, jak podaje polska Wikipedia, zachowało się niewiele oryginalnego wyposażenia: gotyckie sklepienia w piwnicy i dwóch salach parteru skrzydła południowego oraz freski w wieży zegarowej. Wieża Dzwonów jest według strony zamku najwyższą z zamkowych wież i pełni dziś rolę punktu widokowego. Przy północno-zachodnim narożniku zamku, obok tej wieży, stoi pomnik Bogusława X i Anny Jagiellonki.

Zamek na Starym Mieście

Zamek wznosi się nad Odrą, na skraju Starego Miasta. Sąsiedni kościół św. Piotra i św. Pawła jest według opisu tej świątyni następcą drewnianego kościoła z 1124 roku, gdy do Szczecina przybył z misją Otton z Bambergu. Z kolei w 1572 roku, na rok przed rozpoczęciem przebudowy zamku, książęta pomorscy przejęli po bankructwie bankierów z rodu Loitzów ich dom przy ulicy Kurkowej, czyli Kamienicę Loitzów. Źródła nie wiążą tych dwóch zdarzeń ze sobą, więc podajemy je tylko jako zbieżność dat.

Układ z lat 1573-1582 jest tą warstwą dziejów zamku, do której sięgała później odbudowa: czteroskrzydłowy plan z zamkniętym dziedzińcem, skrzydło południowe z gotyckimi sklepieniami i wieże. Gdy po II wojnie światowej odbudowywano zamek według sztychu Meriana, odtwarzano właśnie ten renesansowy wygląd, a nie wcześniejsze średniowieczne założenie.