Fort Gerharda w Świnoujściu

Fort Gerharda, zwany też Fortem Wschodnim, to jeden z najlepiej zachowanych pruskich nadbrzeżnych fortów artyleryjskich w Europie. Stoi we wschodniej części Świnoujścia, na wyspie Wolin, w pobliżu latarni morskiej, a w jego redicie mieści się muzeum. Dojazd jest dziś nietypowy: do fortu płynie się statkiem.

Do czego służył fort

Powodem budowy fortów w Świnoujściu był incydent z 1848 roku, kiedy duńska fregata zablokowała Świnę na kilka miesięcy. Pruskie władze zdecydowały o budowie twierdzy morskiej, a Fort Wschodni wzniesiono w latach 1848-1859, by bronił portu i cieśniny Świny przed nieprzyjacielską flotą. Nazwa upamiętnia Gerharda Corneliusa de Walrawe, XVII-wiecznego projektanta pruskich twierdz, który przygotował wstępne plany świnoujskiego portu.

Fort zbudowano na planie pięcioboku, z wałami ziemnymi ze stanowiskami artylerii i dwukondygnacyjną reditą w szyi. Redita miała 25 armat 12-funtowych w kazamatach.

Przebudowa z lat siedemdziesiątych XIX wieku

W latach 1876-1877 fort przebudowano za pieniądze z kontrybucji wojennej otrzymanej od Francji. Zmieniono przebieg fosy, usypano nowe wały i wymurowano na nich 11 stanowisk artyleryjskich, na których zamontowano 4 armaty nadbrzeżne Kruppa kalibru 15 cm i 7 armat kalibru 21 cm. Według hasła Wikipedii stanowiska te tworzą jedną z najlepiej zachowanych w Europie ław artyleryjskich, z reliktami różnych typów mocowań dział. Redita straciła uzbrojenie i została koszarami: od strony morza obsypano ją ziemią, a strzelnice od dziedzińca zamieniono na okna.

Na początku XX wieku doprowadzono do fortu prąd i linię telegraficzną. Po I wojnie światowej fort częściowo rozbrojono i przekazano marynarce niemieckiej, a po II wojnie użytkowała go armia radziecka. W 1962 roku trafił do miasta, potem przez kilka lat służył jako magazyn, a następnie został opuszczony.

Nowe życie od 2001 roku

Według strony fortu w pierwszej połowie 2001 roku fort wydzierżawili pasjonaci historii, a oficjalnie otwarto go dla turystów 11 sierpnia 2001 roku. Hasło Wikipedii podaje rok 2011. Od 2004 roku fort jest siedzibą grupy rekonstrukcyjnej 34 Pułku Fizylierów im. Królowej Szwedzkiej Victorii, a od 2010 roku mieści się tu Muzeum Obrony Wybrzeża.

Zwiedzanie w roli pruskiego rekruta

Zwiedzanie ma formę przyspieszonego szkolenia wojskowego: turyści idą z umundurowanym przewodnikiem, poznają historię fortu i przechodzą kilka prób, w tym musztrę i wystrzał z armaty. Szkolenie trwa około 75 minut. W sezonie przewodnik wyrusza w trasę co około 30 minut, a po sezonie fort zwiedza się indywidualnie z plano-przewodnikami. Grupy zorganizowane mogą rezerwować termin.

Muzeum Obrony Wybrzeża, według strony fortu największa prywatna placówka tego typu w Polsce, prezentuje kolekcję umundurowania, armaty, magazyn broni, dokumenty i wyposażenie żołnierzy z dziejów Twierdzy Świnoujście. Według strony fortu zbiory liczą blisko 2000 eksponatów, a Wikipedia mówi o ponad 3000 na pięciu wystawach, od artylerii po broń systemu Kałasznikowa. Na placu musztry stoi wrak transportera Sd.Kfz. 7/2, wyciągnięty z morza w okolicach Dziwnowa w 2006 roku.

Praktycznie

• Adres: ul. Ku Morzu 5, Świnoujście (wyspa Wolin, dzielnica Warszów).
• Według strony fortu, od 2023 roku strefa bezpieczeństwa wokół terminalu LNG odcina jedyną publiczną drogę lądową do fortu i do latarni morskiej. Zwiedzanie jest możliwe w ramach rejsu statkiem, który odpływa z nabrzeża w centrum Świnoujścia, po stronie wyspy Uznam.
• Bilet pakietowy obejmuje rejs w obie strony, zwiedzanie fortu i Muzeum Obrony Wybrzeża z przewodnikiem oraz wejście na latarnię; cennik i rozkład rejsów podaje strona fortu.
• Według strony fortu od 3 listopada do 1 stycznia fort jest czynny tylko w soboty i niedziele, a w styczniu nieczynny. Godziny i rozkład rejsów sprawdź przed wyjazdem na stronie fortu.

W okolicy

• Latarnia morska w Świnoujściu - około 0,2 km.
• Twierdza Świnoujście - około 0,1 km.
• Muzeum Historii Twierdzy Świnoujście - około 0,7 km.
• Fort Zachodni - około 0,7 km.
• Fort Anioła - około 0,9 km.