Góra Chełmska leży we wschodniej części Koszalina i łączy na jednym szczycie geologię, historię kultu i widok na okolicę. Według Wikipedii jest to wał moreny czołowej na Pobrzeżu Koszalińskim, który oddziela Równinę Słupską od Równiny Białogardzkiej. Od Bałtyku dzieli go około 8 km w linii prostej. Poniżej: jak powstało wzgórze, co wiadomo o dawnym miejscu kultu, dlaczego stoi tu wieża z 1888 roku i jak wygląda sanktuarium z lat 90. XX wieku.

Wał moreny i trzy szczyty

Wikipedia opisuje Górę Chełmską jako glacjotektonicznie spiętrzoną morenę czołową, w której tkwią porwaki trzeciorzędowych piasków i iłów (hasło powołuje się tu na Geografię regionalną Polski Jerzego Kondrackiego). Według tego samego hasła wał istniał prawdopodobnie już w czasie kształtowania się południowego brzegu Bałtyku, około 12,5 tys. lat temu.

Wał składa się z kilku wzniesień. Według Wikipedii najwyższe jest Krzyżanka, 136,2 m n.p.m., dalej Krzywogóra (133,0 m) i Leśnica (118,5 m). Właśnie na Krzyżance stoją wieża, kaplica i fundamenty średniowiecznej świątyni, więc w potocznym znaczeniu Góra Chełmska to zwykle ten szczyt.

Nazwy zmieniały się z epoką. Najstarsza wzmianka, z 1214 roku, podaje wzniesienie jako Cholin, co według Wikipedii miało oznaczać Chełm. Niemieckie opracowania znają je jako Gollenberg lub Gollen. Urzędową nazwę Gołogóra wprowadzono w 1949 roku, a w tym samym roku nazwę Krzyżanka nadano szczytowi, który wcześniej nazywał się po niemiecku Kreuz-Berg.

Miejsce kultu: co mówią archeolodzy

Pytanie, czy przed chrześcijaństwem na szczycie stało pogańskie miejsce kultu, nie ma jednej odpowiedzi. Według hasła o Krzyżance Henryk Janocha odkrył w latach 60. XX wieku ślady paleniskowe i pozostałości drewnianego domostwa i uznał je za resztki pogańskiej kaciny, działającej od połowy IX do końca XII wieku. Andrzej Kuczkowski wątpi w istnienie takiej budowli i dopuszcza, że mogły to być budynki pomocnicze albo miejsce spotkań o charakterze wiecowym. Z kolei według Wikipedii Departament Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury przedstawił w 2003 roku stanowisko, że odkryte relikty w żaden sposób nie świadczą o religijnym charakterze góry przed wprowadzeniem chrześcijaństwa na Pomorzu Zachodnim.

Pewniejszy jest etap chrześcijański. Na przełomie XII i XIII wieku na Krzyżance stanęła kaplica Najświętszej Marii Panny. Według Wikipedii źródła nie podają dokładnej daty budowy, ale wiadomo, że w 1263 roku, jeszcze przed lokacją Koszalina, istniała tu kaplica z proboszczem, przedstawiana jako miejsce licznych pielgrzymek. To samo hasło dodaje, że kaplica miała oświetlaną w nocy wieżę, która zastępowała żeglarzom latarnię morską. Jest to jednak informacja z jednego opracowania, więc tak ją trzeba czytać.

W 1287 roku biskup kamieński Herman von Gleichen założył w Koszalinie klasztor cysterek i powierzył im opiekę nad kaplicą. W 1395 roku biskup Jan z Kamienia nadał jej prawo udzielania odpustów, potwierdzane później kilkakrotnie, do 1427 roku. Według Wikipedii największe nasilenie pielgrzymek przypada na lata 1414-1485.

Koniec tego etapu opisują źródła nieco inaczej. Hasło o Krzyżance podaje, że kaplicę zburzono i rozebrano w latach 1532-1533 po wielkim pożarze z 1530 roku. Hasło o sanktuarium mówi, że do 1533 roku trwał rozkwit, a w wyniku reformacji luterańskiej obiekty na górze zburzono i spalono. Hasło o samej Górze Chełmskiej podaje kult chrześcijański do około 1530 roku. Z pożaru kaplicy w 1533 roku uratowano gotycki krucyfiks z XIV wieku, który według Wikipedii wisi dziś na łuku tęczowym katedry w Koszalinie.

Ślady świątyni odsłaniano w XX wieku. W latach 1959-1962 oraz 1986-1987 badania archeologiczne ujawniły relikty murów kaplicy z XIII wieku, kościoła z XV wieku i cmentarzysko wczesnośredniowieczne. Wcześniej, w 1829 roku, podczas prac przy budowie pomnika natrafiono na liczne groby szkieletowe. Według Wikipedii pomnik, krzyż projektu Karla Friedricha Schinkla ku czci żołnierzy poległych w wojnach napoleońskich, stał obok dzisiejszej wieży i został wysadzony pod koniec lat 60. XX wieku.

Wieża widokowa z 1888 roku

Na szczycie Krzyżanki stoi zabytkowa wieża widokowa. Według strony sanktuarium wzniesiono ją w 1888 roku, a ma 31,5 m wysokości; tę samą wysokość i datę podaje Wikipedia. Z góry, przy dobrej pogodzie, widać panoramę okolicy sięgającą do morza. Według Wikipedii wieża znajduje się na liście zabytków chronionych prawem.

Kto ją zbudował i w jakim celu, tego źródła, z którymi pracowaliśmy, nie podają, więc nie ma sensu zgadywać. Wiadomo natomiast, że na wieży umieszczono stację nadającą sygnał radiowy, a w pobliżu, przy ulicy Słupskiej, stoi osobny ośrodek radiowo-telewizyjny.

Według Wikipedii remont, który rozpoczęto na Krzyżance w 2011 roku, objął odnowienie elewacji wieży, wymianę okien i tarasu widokowego, a potem wzmocnienie fundamentów 55 żelbetowymi palami o długości 12 m. Czy i kiedy wieża jest otwarta dla zwiedzających, ustala sanktuarium na swojej stronie, bo zasady zmieniają się z pogodą i pracami budowlanymi.

Sanktuarium Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej

Odbudowy sanktuarium na górze domagał się od 1977 roku biskup Ignacy Jeż, ale według Wikipedii władze odrzuciły jego wniosek. W 1981 roku zgodziły się na budowę seminarium duchownego pod Koszalinem, lecz nie na przywrócenie górze charakteru sakralnego. Wskazanie lokalizacyjne wydano dopiero w 1990 roku, a pozwolenie na budowę zespołu sakralnego kuria otrzymała w listopadzie tego roku. Plac pod budowę poświęcono 30 grudnia 1990 roku, a kamień węgielny wmurowano 14 kwietnia 1991 roku.

Sanktuarium Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej to niewielka kaplica z cegły i betonu. Według Wikipedii jest dokładną kopią kaplicy w Otwocku-Świdrze i pełni funkcję centrum Maryjnego Ruchu Apostolskiego w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. W środku wisi kopia wizerunku Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej z Schönstatt. Ta sama Wikipedia podaje, że kaplicę konsekrował 1 czerwca 1991 roku papież Jan Paweł II, a hasło o Krzyżance pisze o poświęceniu tego dnia. Tuż obok widać fundamenty kaplicy z przełomu XII i XIII wieku.

Wokół kaplicy ustawiono kilka pomników. U podnóża góry stoi kamień poświęcony polskim żołnierzom, powstańcom listopadowym internowanym przez władze pruskie w 1831 roku, którzy budowali drogę przez Górę Chełmską. Przy bramie stoi pomnik upamiętniający pielgrzymkę papieża w 1991 roku, a na szczycie tablica z jego pytaniem: czy słowa Boga wypowiedziane na Synaju nie odezwały się dalekim echem również na tej górze. Przy jednej z alejek stoi sześciotonowy głaz ku pamięci prezydentów Ryszarda Kaczorowskiego i Lecha Kaczyńskiego, pielgrzymów do sanktuarium.

Szlaki i ruch na wzgórzu

Na szczycie schodzi się węzeł znakowanych szlaków. Według Wikipedii prowadzą stąd Szlak Pielgrzymkowy im. Jana Pawła II do Polanowa, Szlak im. Józefa Chrząszczyńskiego do Tychowa, Szlak Porwanego Księcia do Sianowa oraz Pomorska Droga św. Jakuba z Gdańska w stronę Szczecina. To samo hasło podaje, że wierzchołek można osiągnąć w około 40 minut pieszo spod stadionu Gwardii na osiedlu Przylesie.

W lesie na wzgórzu działa też park linowy Na Linie, z trasami od dziecięcych po wysokie, kończącymi się zjazdem na 110 m. To dobry dodatek do spaceru po górze, jeśli w grupie są dzieci, ale park pracuje sezonowo i nie w złą pogodę, więc plany trzeba sprawdzić na jego stronie.