Koszalin ma za sobą ponad siedem wieków miejskiej historii, ale zwiedzający zobaczą w nim głównie to, co przetrwało pożary i wojnę: ceglaną katedrę, fragmenty murów, kilka gotyckich i barokowych kamienic oraz modernistyczny ratusz z lat 60. XX wieku. Poniżej o tym, jak miasto powstało, kto nim rządził i które miejsca w centrum opowiadają jego dzieje, w kolejności od lokacji po czasy powojenne.

Lokacja 1266 i miasto biskupów kamieńskich

Według Wikipedii miasto założyli w 1188 roku Słowianie, a powołuje się ona na kronikę Wendlanda. Wieś Koszalin nadał w 1214 roku książę Bogusław II klasztorowi w Białobokach. W 1248 roku wschodnia część ziemi kołobrzeskiej z Koszalinem przeszła na własność biskupów kamieńskich. Lokacja nastąpiła 23 maja 1266 roku: biskup Herman von Gleichen nadał miastu prawo lubeckie, okoliczne wsie i liczne przywileje oraz ustanowił w nim swoją główną rezydencję i stolicę biskupiego księstwa kamieńskiego.

Kilka dziesięcioleci później miasto otoczono murami. Według Wikipedii fragmenty murów obronnych, wpisane do rejestru zabytków, pochodzą z około 1320 roku, a w średniowiecznym układzie miasta funkcjonowały Brama Nowa, Młyńska i Wysoka. Po rozbiórce murów w latach 20. XIX wieku miasto zaczęło rozwijać się na wschód. Fragment murów stoi do dziś w Parku Książąt Pomorskich, w jego południowej części, między ulicami Słowackiego i 1 Maja. Park nad Dzierżęcinką rejestr zabytków datuje na lata 1817-1887.

Dostęp do morza dała miastu kupno wsi Jamno w 1331 roku i części jeziora Jamno z mierzeją i grodem Unieście w 1353 roku. Koszalin uczestniczył w handlu morskim jako członek Hanzy, co prowadziło do sporów z Kołobrzegiem i Darłowem. W 1535 roku, jak podaje Wikipedia, na dżumę zmarło 1,5 tys. z 2,5 tys. mieszkańców. Zamek-rezydencję książąt pomorskich ukończono w 1582 roku. Według hasła o zamku powstał w latach 1569-1582 na miejscu wcześniejszego klasztoru cysterek, a po pożarze z 1718 roku nigdy go nie odbudowano; na fundamentach stanęły później budynki sądu, a zachowały się fragmenty gotyckiego portalu i kaplicy klasztornej. W 1690 roku, według Wikipedii, wielki sztorm zamulił Jamieński Nurt, co zakończyło funkcjonowanie Koszalina jako portu morskiego.

Katedra: gotyk z cegły

Najważniejszym zabytkiem miasta, jak pisze Wikipedia, jest katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, dawny kościół farny. Daty podawane są nieco inaczej: hasło o katedrze podaje lata 1300-1333, a w wykazie zabytków przy haśle o mieście widnieje po prostu rok 1333. Trzynawowa bazylika ma od zachodu masywną czterokondygnacyjną wieżę wysoką na 56 metrów, z zegarem umieszczonym pod dachem w 1754 roku. Sklepienia gwiaździste mają żebra z cegły kształtowanej w trójliść, a dwanaście ośmiobocznych filarów, po sześć w dwóch rzędach, symbolizuje, według Wikipedii, dwunastu apostołów.

Od 1534 do 1945 roku była świątynią ewangelicką, a od 1972 roku jest katedrą diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. Wewnątrz zachował się gotycki krucyfiks z XIV wieku, uratowany z pożaru kaplicy na Górze Chełmskiej w 1533 roku, oraz wczesnogotycka chrzcielnica z XIII wieku, wykuta według Wikipedii przez rzeźbiarzy gotlandzkich. Gotycki ołtarz główny z 1512 roku, dzieło Andreasa Wenzela z Iwięcina, rozebrano w połowie XIX wieku, a część figur wróciła do nowego ołtarza w 2012 roku. Zabytki Koszalina leżą na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Niedaleko katedry stoi neogotycki kościół św. Józefa, zbudowany w latach 1869-1870. Według hasła o nim była to pierwsza świątynia katolicka w mieście po reformacji i do 1945 roku jedyna. Nieco dalej znajduje się kaplica św. Gertrudy, ośmioboczna ceglana budowla z 1383 roku, wzniesiona poza murami jako kaplica cmentarna. Od 1534 roku należała do kościoła ewangelickiego, w XVIII wieku zamieniono ją w skład amunicji, a w 2000 roku poświęcono ją jako kościół parafii ewangelicko-augsburskiej.

Dawny kościół zamkowy, dziś cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Mickiewicza, ma zawiłą metrykę. Według Wikipedii powstał około 1300 roku jako kościół klasztoru cysterek, opuszczono go w czasie reformacji, a książę Franciszek I odbudował go w latach 1602-1609. Rejestr zabytków datuje budynek na XIV wiek i nazywa go kaplicą. Parafia prawosławna otrzymała go według hasła o mieście w 1953 roku, a według hasła o cerkwi w 1954 roku.

Rynek i ratusz: szósty gmach

Rynek Staromiejski w obecnej formie to dzieło pożaru z 1718 roku, który strawił większość zabudowy miasta. Przy odbudowie powiększono plac, a w jego środku koszalinianie postawili pomnik króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I, w podziękowaniu za pomoc finansową. Wikipedia podaje dwie daty: w haśle o rynku 1724, w haśle o ratuszu 1720. Pomnik stał do lutego 1945 roku, a w 2008 roku archeolodzy odkryli pod płytami rynku fragmenty jego ceglanego fundamentu. Rynek przebudowano w 2014 roku, a pomnik przeniesiono pod amfiteatr.

Obecny ratusz jest szóstym w historii miasta. Pierwszy powstał prawdopodobnie około 1308 roku i spłonął w 1504 roku. Następny z 1609 roku, z wieżą zegarową i gospodą w piwnicach, zniszczył pożar w 1718 roku. Kolejny, rozebrany w 1827 roku, ustąpił miejsca budowli, którą w marcu 1945 roku zniszczył ostrzał artylerii sowieckiej. Modernistyczny gmach według projektu Władysława i Marii Michałowskich budowano od 1958 roku, a otwarto 15 grudnia 1962 roku. Z ceglanej elewacji wystaje ryzalit z klatką schodową, a w nim zegar, część metaloplastycznej kompozycji z herbem miasta z 1959 roku. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków.

Miasto po wojnie było zburzone w 40 procentach, jak podaje Wikipedia. Czerwona Armia zajęła je 4 marca 1945 roku, a Niemców wysiedlono do końca 1947 roku. Od 1950 do 1975 roku Koszalin był stolicą dużego województwa koszalińskiego, a potem, do 1998 roku, mniejszego.

Muzea i kamienice w centrum

Muzeum w Koszalinie działa od 1947 roku i ma ekspozycje rozrzucone po kilku miejscach miasta. Jego początki sięgają 1912 roku, gdy niemieckie towarzystwo krajoznawcze zorganizowało w ratuszu pierwszą wystawę. Obok muzeum stoi skansen kultury jamneńskiej, utworzony w 1982 roku przy ulicy Młyńskiej: chata rybacka z 1869 roku, warsztat szewca i stodoła z kuźnią, z dachami krytymi trzciną. Według Wikipedii budynki przeniesiono ze wsi Dąbki w 1983 roku.

Inną drogą do dziejów miasta prowadzi Muzeum Wody w dawnej filtrowni przy ulicy Żwirowej, z mapami sieci wodociągowej i fragmentem rury z 1726 roku.

Pod numerem 3 przy ulicy Grodzkiej stoi Domek Kata, w którym od 1964 roku mieści się Teatr Propozycji Dialog. Daty kamienicy się różnią: Wikipedia podaje XV wiek, rejestr zabytków XVII wiek, a opis teatru wskazuje rok 1464, od którego mieszkał tu miejski kat. Do zabytków centrum należą też, według Wikipedii, gotycka kamienica z XIV wieku przy ulicy Chrobrego 6, Pałac Ślubów z XVI wieku i neogotycki zespół poczty z 1884 roku.

Na terenie dzisiejszego parku nad Dzierżęcinką stała synagoga. Spalono ją w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, a w 1999 roku w tym miejscu odsłonięto głaz z tablicą pamiątkową w trzech językach.