Moryń to małe miasto nad jeziorem Morzycko w powiecie gryfińskim. Ma pełny wieniec średniowiecznych murów, ruiny zamku na półwyspie, romański kościół z granitu i centrum geoparku, w którym spotyka się figury mamutów z głazami zebranymi na okolicznych wzgórzach. Poniżej to, co o tych miejscach mówią źródła, razem z rozbieżnościami w datach i liczbach.

Mury w kształcie koła

Według Wikipedii mury miejskie Morynia zbudowano z granitu i kamienia polnego, a otaczają miasto kołem o średnicy około 300 metrów. Pierwotnie miały 28 czworokątnych strażnic i jedną bramę z wieżą. Do dziś zachował się pełny wieniec murów, ale bez bramy i strażnic.

Datowanie nie jest w źródłach jednolite. W części opisującej zabytki Wikipedia pisze, że mury wzniesiono na początku XV wieku. W części historycznej tego samego hasła czytamy, że po otrzymaniu praw miejskich, które musiały zostać nadane przed 1306 rokiem, wybudowano wieniec murów miejskich. Między początkiem XIV a początkiem XV wieku jest sto lat różnicy i hasło jej nie wyjaśnia. Możliwe, że chodzi o różne fazy obwarowań, ale źródło tego nie mówi.

Miasto rozwijało się w XIV wieku dynamicznie. Według Wikipedii w 1350 roku rządy objęła rada miejska, a dziesięć lat później miasto uzyskało władzę sądowniczą. W 1353 roku przejściowo mieściła się tu książęca mennica. Moryń należał też do związku miast nowomarchijskich.

Zamek i kościół Świętego Ducha

Zamek w Moryniu to ruina warowni na półwyspie Zamczysko. Według Wikipedii, powołującej się na Leksykon zamków w Polsce, zbudowali go około 1370 roku Brandenburczycy w miejscu dawnego grodu słowiańskiego. Pod koniec XIV wieku zamek zniszczono, prawdopodobnie z rozkazu księcia szczecińskiego Świętobora I, i już się nie podniósł. Zachowały się fragmenty ceglano-kamiennych murów przyziemia. Zamek stał pierwotnie na wyspie, którą później połączono z lądem.

Kościół Świętego Ducha jest późnoromańską, trójnawową bazyliką z granitowej kostki na planie krzyża łacińskiego. Po raz pierwszy wzmiankowano go w 1263 i 1265 roku, dlatego parafia obchodziła jubileusz 750-lecia w latach 2013-2015. Wieża z przejazdem pochodzi według parafii z przełomu XIII i XIV wieku, według Wikipedii z XV wieku. W 1756 roku jej najwyższą kondygnację nadbudowano z drewna. We wnętrzu stoi granitowy stół ołtarzowy z XIII wieku, a Wikipedia datuje ołtarz nawet na XII wiek, czyli wcześniej niż sam kościół. Barokową ambonę z 1711 roku wykonał moryński warsztat.

W mieście jest też nieczynny cmentarz żydowski. Według Wikipedii założono go około 1856 roku i używano do 1944 roku, choć tablica z 2006 roku mówi o początku XIX wieku. W czasach III Rzeszy cmentarz zdewastowano. Zachowało się osiem nagrobków i dom przedpogrzebowy.

Morzycko: jak głębokie jest jezioro

Morzycko leży w granicach miasta, w otulinie Cedyńskiego Parku Krajobrazowego, a Moryń stoi na jego zachodnim brzegu. Według Wikipedii jezioro ma 342 hektary powierzchni i maksymalną głębokość 60,7 metra, na podstawie Katalogu jezior Polski z 2006 roku. Serwis rowery.wzp.pl podaje głębokość maksymalną 60 metrów i powierzchnię 342,7 hektara. Liczby są więc zbliżone, różnią się ułamkami.

Wikipedia i serwis rowerowy zgodnie piszą, że jest to dziewiąte pod względem głębokości jezioro w Polsce, a rowery.wzp.pl dodaje, że najgłębsze na Pojezierzu Zachodnim. W środkowej części dno opada gwałtownie, tworząc przegłębienia rzędu 30-40 metrów, a przy tak dużej głębokości występuje kryptodepresja, czyli dno położone poniżej poziomu morza. Brzegi wznoszą się nad wodą o 5-12 metrów. Najważniejszym dopływem jest Słubia, wypływająca z jeziora Białęgi, a odpływ wód znajduje się w samym Moryniu. Nad jeziorem wyznaczono kąpielisko śródlądowe.

Geopark Kraina Lodowca nad Odrą

Moryń jest polską częścią transgranicznego geoparku. Wikipedia pisze, że jego centrum tworzy się od 2009 roku, a według serwisu rowery.wzp.pl geopark oficjalnie otwarto 31 maja 2012 roku, dzięki środkom z Unii Europejskiej. To dwie daty dotyczące różnych etapów: pierwsza początku prac, druga uroczystego otwarcia. Docelowo do geoparku mają dołączyć gminy Cedynia, Chojna i Trzcińsko-Zdrój, a jego obszar ma objąć około 400 kilometrów kwadratowych, co w opisie serwisu jest zapowiedzią, nie stanem faktycznym.

Biuro geoparku mieści się w odnowionym dawnym kinie i działa tam punkt informacji turystycznej. Wzdłuż promenady Wielkiego Raka, ścieżki pieszo-rowerowej o długości 650 metrów, prowadzącej od Furty Jeziornej na plażę nad Morzyckiem, stoją naturalnej wielkości modele mamucicy Geosi i jej syna Morynka. Nazwa promenady nawiązuje do miejscowego podania o raku z jeziora, a od 2008 roku na rynku stoi fontanna Wielkiego Raka.

Pośrodku promenady urządzono Aleję Gwiazd Plejstocenu: 10 tablic z rysunkami i opisami ssaków epoki lodowcowej. Wikipedia wymienia też modele ich tropów i figurę mamuta włochatego z cielęciem. Drugą częścią jest Kamienny Ogród, wystawa kilkudziesięciu głazów zebranych z pagórków morenowych wokół Morynia, z opisem każdego z nich. Dla dzieci urządzono piaskownicę, w której można szukać śladów zwierząt plejstoceńskich.