Zabytki: Stargard

Zabytki w Stargardzie to ceglane mury z bramami i basztami, gotycki ratusz, stary spichlerz i neoromańska wieża ciśnień w parku.

Stargard ma zwarte Stare Miasto, które da się obejść pieszo w jedno popołudnie, a kilka ważnych obiektów stoi tuż za murami. Ta lista łączy obwarowania, kamienice wokół Rynku Staromiejskiego, dawne zabudowania przemysłowe i miejsca na obrzeżach, więc pomaga ułożyć trasę dla siebie.

Od jakich zabytków w Stargardzie zacząć zwiedzanie?

Najlepiej od obwarowań, bo to one nadają miastu charakter. Cztery średniowieczne bramy i kilka baszt z cegły tworzą pierścień wokół Starego Miasta, a razem z kolegiatą Mariacką zostały uznane za pomnik historii. Od murów łatwo przejść do Rynku Staromiejskiego z ratuszem.

Początek spaceru wyznacza Brama Pyrzycka w Stargardzie przy ulicy Mieszka I (numer 1a). Kamienny trzon sięga XIII wieku, a trzykondygnacyjna ceglana nadbudowa powstała w 1439 roku. Obok zaczyna się Park Piastowski, a wzdłuż plant widać kolejne odcinki murów.

Kolegiata Mariacka nie ma w tym zestawie osobnej karty, ale jej dwie wieże i legendę o sporze rajców opisuje tekst o kolegiacie Mariackiej w Stargardzie. Warto go przeczytać przed wejściem na Rynek, bo wieża kościoła widoczna jest z wielu miejsc miasta. Wnętrza i inne świątynie zbiera kategoria Kościoły i klasztory: Stargard.

Które bramy i baszty tworzą obwarowania Stargardu?

Do dziś stoją cztery bramy miejskie i kilka baszt, a każda ma inną bryłę i inne przeznaczenie. Część pełni dziś zupełnie nowe funkcje, od galerii sztuki po archiwum, więc obejrzysz je głównie z zewnątrz.

Bramy

Brama Wałowa stoi w północno-wschodniej części obwarowań, przy ulicy Bolesława Chrobrego 24, na wyjeździe w stronę Maszewa. Ma 19,4 m wysokości, po drugiej wojnie światowej została odbudowana i dziś mieści miejską galerię sztuki. Źródła podają dla niej różne daty budowy, więc dokładne datowanie pozostaje niepewne.

Brama Młyńska w Stargardzie przy ulicy Portowej 6 przerzuca się nad Kanałem Młyńskim. To dwukondygnacyjna budowla z dwiema ośmiobocznymi wieżami i krenelażami. Jej rysunek pojawiał się dawniej na miejskich pieczęciach i w herbie. Związek bramy z wodą wyjaśnia artykuł o Bramie Młyńskiej.

Baszty

Najwyższa jest Baszta Morze Czerwone: 34 m i trzy tarasy, przy skrzyżowaniu ulic Warownej i Władysława Łokietka, zbudowana w XIV stuleciu. Nazwę tłumaczą podania, o których wspomina opis obiektu.

Baszta Tkaczy, zwana też Lodową, powstała w połowie XV wieku i ma 31 m. Elewację zdobi glazurowana cegła ułożona w szachownicę, a górę wieńczy krenelaż z ceglanym stożkiem. Bryłą przypomina Morze Czerwone, ale jest od niej nieco niższa.

Baszta Białogłówka wznosi się nad zakolem Iny, przy Bramie Wałowej, w najstarszej części miasta, na skraju dawnego grodziska. Ma około 30 m i biały stożek na szczycie, a leży też na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Wewnątrz jest sześć kondygnacji.

Baszta Jeńców, nazywana też Małą Prochową albo Kowalską, jest okrągła i wyraźnie niższa, bo liczy 13 m. Stoi przy ulicy Strażniczej, nad Iną, a w środku ma cztery poziomy z otworami strzeleckimi. To dobry przykład tego, jak wyglądały mniejsze elementy fortyfikacji.

Co zobaczyć wokół Rynku Staromiejskiego?

Przy Rynku i w jego sąsiedztwie stoją budynki, które po wojennych zniszczeniach odbudowano, więc łatwo je pomylić z nowszymi. Warto przyjrzeć się ich gotyckim i barokowym detalom, a o szerszym tle porównań z innymi miastami regionu przeczytasz w tekście o ratuszach zachodniej części regionu.

Ratusz w Stargardzie przy Rynku Staromiejskim 1 to ceglany gmach z końca XIV wieku, odbudowany w latach 1948-1961. Do dziś jest siedzibą Rady Miejskiej, ma zegar i hejnał o godzinie 12. W tym samym miejscu stał wcześniej Dom Kupiecki, parterowa hala z XIII wieku.

Tuż obok, przy Rynku Staromiejskim 3, stoi Odwach w Stargardzie Szczecińskim. Barokowa wartownia z początku XVIII wieku ma arkadowe podcienia i dach mansardowy. Połączono ją z sąsiednim domem i urządzono tam muzeum, więc wejdziesz tu także przy złej pogodzie.

Dom Protzena przy ulicy Kazimierza Wielkiego 13 to gotycka kamienica z pierwszej połowy XV wieku, stojąca od wschodniej strony kolegiaty. Zalicza się ją do najlepszych gotyckich kamienic w Polsce, a dziś mieści szkołę muzyczną. Pod względem wieku i formy zestawić z nią można Dom Rohledera przy ulicy Mieszka I 1, gdzie działa Książnica Stargardzka. Kamienica ma szczyt schodkowy, typowy dla miast hanzeatyckich, a po zniszczeniach z 1945 roku odbudowano ją w 1973 roku. Z hanzeatyckim wątkiem miasta warto zestawić artykuł o Hanzie na Pomorzu Zachodnim.

Arsenał w Stargardzie stoi przy ulicy Basztowej 2. Gotycką zbrojownię z cegły wzniesiono około 1500 roku, a w latach siedemdziesiątych XX wieku odbudowano. Na elewacji układają się pasy rombów z ciemnej cegły, jak w pobliskiej Baszcie Morze Czerwone. W środku działa Archiwum Państwowe. W pobliżu leży też Krzyż pokutny w Stargardzie Szczecińskim datowany na rok 1542, ciosany z jednego kawału wapienia, wysoki na 3,77 m.

Jakie zabytki techniki i dawnego przemysłu warto zobaczyć w Stargardzie?

Stargard stał nad wodą i na szlaku zboża, co widać w jego budowlach: spichlerz, młyn i wieża ciśnień opowiadają o handlu, produkcji i zaopatrzeniu miasta.

Spichlerz w Stargardzie przy ulicy Spichrzowej 1 stoi nad Młynówką od 1685 roku. Wikipedia nazywa go najstarszym z czterech spichlerzy tego rodzaju na Pomorzu Zachodnim. Dziś działa w nim lokal gastronomiczny, a dawniej zboże z okolic Stargardu i Pyrzyc wypływało stąd Iną.

Mały Młyn w Stargardzie Szczecińskim (Gdańska 5) powstał w 1894 roku z czerwonej cegły, ma dwa piętra i stoi przy kanale Krąpieli, skąd czerpał energię. Mełł zboże do końca XX wieku, a teraz przyjmuje gości jako hotel.

Wieża ciśnień w Stargardzie Szczecińskim stoi w parku Chrobrego, poza średniowiecznymi murami. Zbudowano ją w latach 1896-1897 jako neoromańską budowlę o wysokości 65 m, ze zbiornikiem na 500 m³. Szachownica na elewacji odwołuje się do pobliskiej Baszty Morze Czerwone, co łatwo zauważyć na zdjęciach. Zieleń wokół wieży opisuje tekst o parkach Stargardu, a przegląd miejsc zielonych daje kategoria Parki i przyroda: Stargard.

Jakie zabytki leżą poza Starym Miastem?

Poza murami warto zajrzeć w trzy miejsca: do parku Panorama, na skrzyżowanie przy rondzie 15. Południk i na osiedle Giżynek na zachodzie miasta. Pierwsze dwa leżą blisko głównych tras, trzecie wymaga osobnego dojazdu.

Dom Strzelecki przy ulicy Ochronnej 9, zwany też Pałacem Panorama, to neoklasycystyczny kompleks trzech budynków z 1861 roku, położony na skraju parku Panorama. Do 1945 roku zarządzało nim Bractwo Kurkowe, a dziś odrestaurowany obiekt wykorzystuje się na bale i bankiety.

Pomnik 15. Południk stoi przy ulicy Szczecińskiej, niedaleko ronda o tej samej nazwie. To międzywojenny kamień narzutowy z płytą, która oznacza położenie Stargardu na 15. stopniu długości geograficznej wschodniej. Opis obiektu zwraca uwagę, że faktyczny południk przebiega około 200 metrów od pomnika.

Pałac w Giżynku przy ulicy Giżynek 6 to neogotycki ceglany pałac z XIX wieku, wpisany do rejestru zabytków. To adres dla osób lubiących mniej oczywiste miejsca.

Jak zaplanować spacer po zabytkach Stargardu?

Najprościej ułożyć trasę w pętlę po Starym Mieście: Brama Pyrzycka, mury i baszty, Rynek Staromiejski, arsenał i spichlerz. Dla większości osób starczy na to pół dnia, a kolejne pół dnia zajmą parki i obiekty poza murami.

Gotową propozycję trasy z miejscem na gorszą pogodę znajdziesz w tekście Weekend w Stargardzie. Jeśli interesują cię także muzea miasta, zajrzyj do kategorii Muzea: Stargard. Szersze zestawienie zabytków regionu zbiera strona Zabytki, a całe miasto opisuje Stargard.

Najczęstsze pytania

Ile czasu potrzeba na zabytki Stargardu?

Na Stare Miasto z bramami, basztami i Rynkiem wystarczy pół dnia spokojnego spaceru. Obiekty poza murami, takie jak wieża ciśnień, Dom Strzelecki czy pałac w Giżynku, dodają jeszcze kilka godzin, zwłaszcza jeśli jedziesz między nimi.

Które zabytki Stargardu wchodzą w skład pomnika historii?

Według opisów obiektów pomnikiem historii są kolegiata Mariacka razem z miejskimi murami obronnymi. To pas bram i baszt, w tym Brama Młyńska, Brama Pyrzycka, Baszta Białogłówka i Baszta Morze Czerwone.

Które zabytki Stargardu obejrzysz tylko z zewnątrz?

Arsenał mieści Archiwum Państwowe, a Dom Protzena szkołę muzyczną, więc zwykle ogląda się je od ulicy. W Bramie Wałowej działa galeria sztuki, a w spichlerzu lokal gastronomiczny, przy czym zasady wejścia każdego obiektu warto sprawdzić osobno.

Gdzie zobaczyć w Stargardzie obiekty dawnego przemysłu?

Wystarczy odwiedzić spichlerz przy ulicy Spichrzowej, Mały Młyn przy ulicy Gdańskiej i wieżę ciśnień w parku Chrobrego. Pierwsze dwa leżą nad wodą, trzecia stoi poza średniowiecznymi murami.