Architektura: Stargard

Architektura w Stargardzie to gotyk z cegły: mury z basztami, trzy wielkie kościoły i neogotyk z XIX wieku, a obok barokowy odwach.

Stargard to jedno z tych miast, w których styl widać gołym okiem. Średniowieczne obwarowania i kościoły z czerwonej cegły stoją obok barokowych i klasycystycznych budynków, a poza murami dochodzą neogotyk, neoromanizm i przemysłowe wieże. Kilkadziesiąt obiektów da się obejrzeć pieszo, a ogólniejszy przegląd tematu daje dział Architektura. Samo miasto opisuje strona atrakcje Stargardu.

Jak wygląda gotyk ceglany w Stargardzie?

Stargardzki gotyk to przede wszystkim trzy świątynie i kilka kamienic wokół nich. Cegła jest tu głównym tworzywem, a dekoracją są blendy, szczyty, ceramiczne pasy i glazura w tonie ciemniejszym od ściany.

Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata zamyka od południa wschodnią pierzeję Rynku Staromiejskiego. To gotycka bazylika, której północna wieża należy do najwyższych w województwie. Pierwszy kościół w tym miejscu był drewniany albo z granitowych ciosów, a dzisiejsza bryła jest efektem kolejnych przebudów. Opowieść o dwóch wieżach i sporze rajców zebrano w artykule o kolegiacie Mariackiej.

Drugim punktem odniesienia jest Kościół św. Jana w Stargardzie Szczecińskim, późnogotycki kościół halowy z chórem obejściowym i osiową wieżą zachodnią, której hełm z 1892 roku ma 99 metrów. Datowanie budowy nie jest do końca jasne: starsze opracowania wskazywały XV wiek, nowsze badania przesuwają niektóre fragmenty. Trzeci, mniejszy przykład to Kościół Świętego Krzyża w Stargardzie w dzielnicy Kluczewo, z kamienia narzutowego i cegły, z wieżą zdobioną blendami i fryzem.

Kamienice przy kolegiacie

Wokół kolegiaty zachowały się budynki, które pokazują, jak mieszkali bogaci mieszczanie. Dom Protzena przy ulicy Kazimierza Wielkiego 13 to kamienica gotycka, wzniesiona przed połową XV stulecia, uznawana za jedną z najlepszych w kraju. Według relacji historyka był jedynym z sześciu średniowiecznych domów szczytowych przy dawnej ulicy Wielkomłyńskiej, który przetrwał pożar z 1635 roku. Uczy się w niej młodzież muzyczna. Dom Rohledera przy ulicy Mieszka I 1 zwieńczono szczytem schodkowym, jaki znamy z hanzeatyckich miast, a jego korpus pochodzi z renesansu. Odbudowano go w 1973 roku, a dziś zajmuje go biblioteka. Narożnikową grupę zamyka Plebania Kolegiaty NMP w Stargardzie Szczecińskim, czyli potocznie Organistówka: trzy budynki z różnych epok, z których najstarszy, od ulicy Kazimierza Wielkiego, służył jako szkoła.

Jak zbudowano mury, bramy i baszty Stargardu?

Obwarowania Stargardu to najczytelniejszy zbiór średniowiecznych budowli obronnych w tej części regionu. Razem z kolegiatą weszły do rejestru pomników historii, a ich elementy różnią się kształtem, wysokością i dekoracją, więc spacer wzdłuż murów przypomina lekcję historii architektury.

Cztery bramy

Do dziś zachowały się cztery bramy. Brama Młyńska w Stargardzie przy ulicy Portowej to dwukondygnacyjna budowla z cegły, ustawiona nad korytem kanału, według Wikipedii unikatowa w Europie ze względu na funkcję i formę. Artykuł o Bramie Młyńskiej i kanale pokazuje, jak woda zasilała miasto. Brama Pyrzycka w Stargardzie przy ulicy Mieszka I 1a stoi na kamiennym cokole z końca XIII wieku, a ceglane kondygnacje dołożono w 1439 roku. Brama Wałowa przy ulicy Bolesława Chrobrego ma 19,4 metra. Jej datowanie jest niepewne: jedne źródła podają 1439 rok, inne 1430 albo wiek XIII.

Baszty i arsenał

Baszta Morze Czerwone ma 34 metry i według Wikipedii należała do szczytowych osiągnięć średniowiecznej architektury obronnej na Pomorzu. Baszta Tkaczy jest od niej niższa o kilka metrów, a jej elewację zdobi glazurowana cegła ułożona w szachownicę w części kwadratowej i w romby w cylindrycznej. Baszta Białogłówka ma kwadratową podstawę, która do około 30 metrów przechodzi w walec, i biały stożek na szczycie. Na południu stoi niska Baszta Jeńców, wysoka na 13 metrów, z czterema poziomami otworów strzeleckich. Pasy rombów z cegły zendrówki powtarza Arsenał w Stargardzie, jednokondygnacyjny w założeniu gmach o wymiarach 12,3 na 16,5 metra. Szerszy kontekst daje tekst o miastach Hanzy w regionie.

Gdzie w Stargardzie szukać baroku i klasycyzmu?

Rynek i okolice pokazują, jak miasto odbudowywano po zniszczeniach. Ratusz w Stargardzie to gotycki gmach z końca XIV wieku, przebudowany z dawnego domu kupieckiego i odbudowany w latach 1948-1961 po wojnie. Zegar odtwarza hejnał w samo południe. Zestawienie ratuszy z całego regionu, w tym stargardzkiego, zawiera artykuł o ratuszach zachodniej części regionu.

Odwach w Stargardzie Szczecińskim przy Rynku Staromiejskim 3 powstał na początku lat dwudziestych XVIII wieku jako barokowa wartownia z arkadowymi podcieniami, krytym gankiem na piętrze i dachem mansardowym. Dziś połączono go z sąsiednim domem. Spichlerz w Stargardzie przy ulicy Spichrzowej 1 z 1685 roku ma rzut prostokąta o wymiarach 15 na 28 metrów i dwuspadowy dach, a według Wikipedii jest najstarszym z czterech takich budynków na Pomorzu Zachodnim. Na skraju parku Panorama, pod adresem Ochronna 9, zbudowano Dom Strzelecki z 1861 roku, zespół trzech budynków. Największy ma dwa skrzydła, ryzalit i portyk z pięciu arkad; rejestr zabytków nazywa jego styl neoklasycystycznym.

Jak wygląda neogotyk, neoromanizm i architektura przemysłowa?

Poza gotykiem Stargard ma pokaźny zestaw budowli z XIX wieku. Neogotyk wyróżnia się tu regularnością ceglanych elewacji i ostrołukowymi oknami.

Kościół Świętego Ducha w Stargardzie z lat 1874-1877 stoi na miejscu szpitala z 1364 roku, ma kwadratową wieżę o wysokości 50,2 metra, witraże z 1926 roku i organy firmy Stockmann. Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Stargardzie z lat 1889-1890 powstała jako zbór ewangelicko-reformowany. Kościół Przemienienia Pańskiego w Stargardzie (polskokatolicki) przy ulicy Nadbrzeżnej zaprojektował L. Braatz, a w roku 1984 odjęto mu dwa przęsła. Na zachodzie miasta znajdziesz Pałac w Giżynku, neogotycka budowla z cegły, wzniesiona w XIX stuleciu i chroniona wpisem do rejestru.

Neoromanizm reprezentuje Wieża ciśnień w Stargardzie Szczecińskim z lat 1896-1897. Ośmioboczna u podstawy, zwęża się ku górze w walec, ma zbiornik o pojemności 500 metrów sześciennych i zdobienia w szachownicę, które nawiązują do baszty Morze Czerwone. Z tego samego okresu pochodzi Mały Młyn w Stargardzie Szczecińskim, dwupiętrowy budynek z czerwonej cegły z 1894 roku, który stoi nad kanałem Krąpieli. Dziś jest hotelem. O zieleni towarzyszącej tym obiektom przeczytasz w artykule o parkach Stargardu.

Jak ułożyć spacer śladem architektury?

Zacznij od Rynku Staromiejskiego: ratusz, odwach, kolegiata i kamienice przy niej dają przekrój od XIV do XVIII wieku na kilkuset metrach. Potem idź wzdłuż murów od Bramy Pyrzyckiej przez baszty Morze Czerwone i Tkaczy do Białogłówki i Bramy Wałowej. Po południu zostaw park Chrobrego z wieżą ciśnień i neogotyckie kościoły poza murami.

Gotowy plan na dwa dni znajdziesz w tekście weekend w Stargardzie. Przy dłuższym pobycie warto dodać okoliczne miejsca z działu Architektura i inne trasy opisane na stronie miasta.

Najczęstsze pytania

Jaki styl dominuje w architekturze Stargardu?

Dominuje gotyk z czerwonej cegły: kolegiata, kościół św. Jana, bramy, baszty i część kamienic. Uzupełniają go barok, klasycyzm, neogotyk i neoromanizm z XIX wieku.

Która budowla w Stargardzie jest najwyższa?

Wieża kościoła św. Jana ma 99 metrów, wieża ciśnień 65 metrów, a baszta Morze Czerwone 34 metry. Północna wieża kolegiaty należy do najwyższych w województwie.

Ile bram miejskich zachowało się w Stargardzie?

Cztery: Młyńska, Pyrzycka, Wałowa i Świętojańska. Brama Wałowa mieści dziś galerię sztuki.

Czy w Stargardzie są budowle neogotyckie?

Tak: Kościół Świętego Ducha, cerkiew Piotra i Pawła, kościół Przemienienia Pańskiego i Pałac w Giżynku.