Architektura

Architektura na Pomorzu Zachodnim to ponad tysiąc budowli: gotyk z cegły, bramy Szczecina, ratusze, pałace, zamki i ruiny nad klifem.

Region leży poza głównymi szlakami, a ma jeden z najciekawszych zestawów ceglanej architektury w kraju. Ten przegląd jest dla osób, które chcą zobaczyć konkretne budynki, a nie tylko miasta: porównać dwie wieże, wejść pod barokową bramę, obejrzeć ratusz Schinkla albo zajrzeć do pocysterskiego klasztoru. Obiekty uporządkowano według rodzaju budowli, bo ta logika ułatwia planowanie trasy.

Jaką architekturę można zobaczyć na Pomorzu Zachodnim?

Na liście przeważają dwie grupy. Kościoły i klasztory liczą kilkaset pozycji, zabytki, czyli bramy, ratusze, kamienice i zamki, ponad trzysta. Pozostałe to kilkanaście klimatycznych miejsc i muzeów w zabytkowych gmachach. Wśród stylów dominuje gotyk ceglany, dalej są barok, neogotyk i neobarok, a w mniejszej liczbie renesans i klasycyzm.

Geograficznie skupienie jest wyraźne. Najwięcej budowli leży w Szczecinie, gdzie liczą się przede wszystkim Stare Miasto i Centrum, potem w Stargardzie, a za nimi w Świnoujściu, Trzebiatowie, Kołobrzegu, Koszalinie, Goleniowie i Chojnie. Wybór tras zaczyna się więc od pytania, czy interesuje cię jedno miasto, czy podróż przez kilka. Dla jednego miasta pomocne są osobne zestawienia: architektura w Szczecinie i architektura w Stargardzie.

Gdzie szukać gotyku z cegły?

Najlepszymi przykładami są wielkie kościoły miejskie. W Szczecinie okazałością wyróżnia się archikatedra św. Jakuba: gotycka hala z hełmem wieży o wysokości ponad stu dziesięciu metrów i gotyckimi ołtarzami przeniesionymi ze zniszczonych kościołów regionu. Niewielki kościół św. Piotra i św. Pawła na Starym Mieście należy do Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego, a jego największą ozdobą jest malowany strop z 1703 roku.

W Stargardzie warto porównać dwie świątynie. Kolegiata Mariacka zamyka od południa wschodnią pierzeję Rynku Staromiejskiego, a jej północna wieża należy do najwyższych w województwie. Kościół św. Jana to późnogotycka hala z wieżą o wysokości dziewięćdziesięciu dziewięciu metrów i największym średniowiecznym dzwonem Pomorza Zachodniego, związana z miejscową komandorią joannitów.

Na wybrzeżu gotyk stoi w bazylice konkatedralnej w Kołobrzegu, pięcionawowej hali, w której zachował się świecznik z 1327 roku oraz chrzcielnica datowana na 1355 rok; w koszalińskiej katedrze, wzniesionej w latach 1300-1333; a także w kościele Mariackim w Darłowie z sarkofagami książąt pomorskich. W głębi lądu uwagę zwraca kościół Mariacki w Chojnie, jeden z największych gotyckich kościołów w Polsce, zbudowany w latach 1389-1407 z glazurowanej cegły. W Trzebiatowie stoi kościół Macierzyństwa NMP z wieżą wysoką na dziewięćdziesiąt metrów i dzwonem z 1399 roku, a w Gryficach kościół Wniebowzięcia NMP, który zachował barokowe wyposażenie wnętrza.

Bardzo stary jest też kościół w Kamieniu Pomorskim, romańsko-gotycka bazylika, dawna katedra biskupstwa kamieńskiego, z barokowymi organami z 1669 roku. Wśród nowszych świątyń wyróżnia się neogotycka bazylika św. Jana Chrzciciela z lat 1888-1890, zbudowana na planie krzyża łacińskiego.

Gdzie zobaczyć bramy, baszty i pozostałości fortyfikacji?

Szczecin zachował dwie bramy dawnej pruskiej twierdzy. Brama Królewska z lat 1725-1728 ozdobiono szczytami z rzeźbami Marsa i Herkulesa, natomiast Brama Portowa, dawniej Berlińska, zdobi łacińska sentencja, pruski herb i wizerunek miasta. Obie leżą niedaleko siebie, więc obejdziesz je jednym spacerem.

Średniowieczne obwarowania reprezentuje Baszta Panieńska przy ulicy Panieńskiej. Mury dawnego Szczecina miały ponad dwa i pół kilometra długości, w tym sześćset dziesięć metrów nad Odrą, cztery bramy główne i kilkadziesiąt baszt, a nazwa baszty pochodzi od Bramy Panieńskiej z 1307 roku. W Stargardzie podobną rolę pełni Brama Młyńska nad Kanałem Młyńskim: dwukondygnacyjna, z dwiema ośmiobocznymi wieżami i krenelażem, wchodzi razem z kolegiatą i murami w skład pomnika historii.

Fortyfikacje nowszej daty to Fort Gerharda w Świnoujściu, pruski fort nadbrzeżny z lat 1848-1859, do którego dopływa się dziś statkiem.

Które ratusze warto obejrzeć?

Ratusze regionu to trzy różne epoki. Ratusz Staromiejski w Szczecinie powstał w XV wieku i został odbudowany w latach 1972-1975, a dziś mieści Muzeum Historii Szczecina. Czerwony Ratusz to dawny ratusz miejski przy placu Batorego, wzniesiony w latach 1875-1879 w stylu neogotyckim, a przydomek zawdzięcza czerwonej cegle.

Najsłynniejszy jest ratusz w Kołobrzegu: neogotycka bryła z jasnoczerwonej cegły, zaprojektowana przez Karla Friedricha Schinkla, której budowa ruszyła w 1829 roku na miejscu średniowiecznego ratusza zniszczonego w 1807 roku. Stoi pośrodku rynku Starego Miasta i dobrze nadaje się na punkt wyjścia do spaceru po mieście. Konkatedra i ratusz leżą w tym samym mieście, więc łatwo połączyć je w jedną trasę po Starym Mieście, a dodatkowo można zajrzeć do wnętrz. W Świnoujściu dawny ratusz z 1806 roku zajmuje Muzeum Rybołówstwa Morskiego, więc przy zwiedzaniu wystawy ogląda się też sam budynek.

Jakie kamienice i pałace warto znać w Szczecinie?

Szczecin zachował niewiele kamienic z epoki, dlatego pojedyncze budynki cenią się podwójnie. Kamienica Loitzów przy ulicy Kurkowej, wznoszona w latach 1539-1547 dla bankierskiej rodziny, to późny gotyk, a mieści ją Liceum Plastyczne, więc ogląda się ją z zewnątrz. Kamienicę przy Malczewskiego 34, zwaną Kanapką, wzniesiono między 1885 a 1888 rokiem; ma plan litery U i jako jedyna przedwojenna przetrwała w swoim kwartale. Wpisano ją do rejestru zabytków w 2004 roku. Autorem kamienicy przy Piłsudskiego 7, ukończonej w 1897 roku, jest Georg Sommenstuhl; na fasadzie widać wykusze i rzeźby kobiet.

Wśród pałaców najbardziej rozpoznawalny jest Pałac Pod Globusem przy placu Orła Białego, neobarokowy gmach z lat 1890-1891 z kulą ziemską na szczycie, zbudowany jako biurowiec towarzystwa ubezpieczeniowego. Dziś siedzibą jest Akademia Sztuki. Przy tym placu znajdziesz też Pałac Velthusena, który w latach 1778-1779 powstał jako winiarnia i wytwórnia fortepianów; od 1963 roku uczą się w nim muzycy.

Zespół gmachów nad Odrą tworzą Wały Chrobrego, taras o długości około pięciuset metrów budowany w latach 1902-1921, Muzeum Narodowe i budynek Urzędu Wojewódzkiego z lat 1906-1911 z wieżą wysoką na siedemdziesiąt dwa metry. Taką sylwetkę widać najlepiej z mostów. W samym Muzeum Narodowym, które ma cztery oddziały w centrum miasta, da się spędzić pół dnia, więc ten odcinek warto zaplanować z zapasem czasu.

Jakie zamki i wieże odwiedzić?

Zamków na liście jest kilkadziesiąt. W Szczecinie stoi Zamek Książąt Pomorskich, renesansowa siedziba Gryfitów z kryptą książęcą i wieżą widokową. W Darłowie zamek książąt pomorskich stoi na sztucznej wyspie, którą okalają rzeka Wieprza i Kanał Młyński. Muzeum działa w nim od 1930 roku, a wystawy dotyczą między innymi sztuki Wschodu, rzeźby i dawnej mapy Pomorza.

Kto woli mniej uczęszczane miejsca, może wybrać zamek joannitów w Swobnicy z lat 1377-1382, od 2011 roku własność gminy Banie, albo zamek w Krągu nad jeziorem Zamkowym, dawną rezydencję Podewilsów, dziś hotel, gdzie zwiedzanie wymaga uzgodnienia z właścicielem. W Golczewie zachowała się tylko wieża zamkowa z XIV wieku, jedyna pozostałość zamku biskupów kamieńskich, udostępniana latem.

Na liście są też ruiny. Pałac w Dreżewie to neogotycka rezydencja popadająca w ruinę, oglądana tylko z zewnątrz, a Wieża Quistorpa w Lasku Arkońskim to zarośnięte pozostałości budowli z lat 1900-1904, bo samej wieży już nie ma.

Co jeszcze warto zobaczyć: klasztory, cerkwie i ruiny nad morzem?

Opactwo cystersów w Kołbaczu to dawny klasztor nad rzeką Płonią, rozbudowywany od XIII do XVI wieku. W 2014 roku zespół uznano za pomnik historii, a opisy zaliczają go do cenniejszych zabytków gotyku ceglanego w regionie. Nad morzem znajdują się ruiny kościoła w Trzęsaczu: południowa ściana o długości dwunastu metrów i wysokości sześciu, stojąca na krawędzi klifu, który przez wieki zabierało morze.

Zupełnie inny charakter ma cerkiew w Białym Borze, postmodernistyczna świątynia greckokatolicka z lat dziewięćdziesiątych XX wieku, zaprojektowana przez Jerzego Nowosielskiego z Bogdanem Kotarbą i wpisana do rejestru zabytków w 2019 roku. Zabytek techniki to Koszalińska Kolej Wąskotorowa o rozstawie szyn siedemset pięćdziesiąt milimetrów, z sezonowymi przejazdami.

Jak ułożyć trasę po architekturze regionu?

Najprostszy plan to jedno miasto jako baza. W Szczecinie wystarczy dzień na Stare Miasto: Wały Chrobrego, zamek, Baszta Panieńska, bramy i archikatedra. Drugi dzień można poświęcić Stargardowi, gdzie dwie świątynie, brama i mury leżą w odległości spaceru, a miasto ma własną listę, architekturę w Stargardzie.

Na wybrzeżu dobry jest wyjazd do Kołobrzegu, który zbiera ratusz i bazylikę blisko siebie, a dalej do Darłowa i Koszalina. Zestawienia dla pozostałych miast: Kołobrzeg, Koszalin, Świnoujście, Trzebiatów, Goleniów i Chojna. Wnętrza wielu kościołów są dostępne tylko poza nabożeństwami, więc część planu warto sprawdzić przed wyjazdem.

Najczęstsze pytania

Gdzie na Pomorzu Zachodnim jest najwięcej architektury?

W Szczecinie, gdzie pozycji z tagiem Architektura jest kilkadziesiąt, najwięcej na Starym Mieście i w Centrum. Za nim stoi Stargard, a potem miasta wybrzeża i Chojna.

Jaki styl dominuje w regionie?

Gotyk ceglany, widoczny w kościołach, bramach i ratuszach. Obok niego są barok, neogotyk, neobarok i renesans.

Które budynki można zwiedzać wewnątrz?

Wiele kościołów, muzea w zabytkowych gmachach i zamki udostępnione do zwiedzania. Kamienica Loitzów i Pałac Velthusena służą szkołom, więc ogląda się je z zewnątrz, a pałac w Dreżewie jest ruiną.

Czy w Szczecinie jest coś poza Starym Miastem?

Tak, w Nowym Mieście stoją Brama Portowa i Czerwony Ratusz, a w Centrum bazylika św. Jana Chrzciciela i kamienice przy ulicach Malczewskiego i Piłsudskiego.

Jak zwiedzać architekturę, gdy pada?

Wybierz kościoły, muzea w zabytkowych gmachach, takie jak Muzeum Narodowe czy Muzeum Rybołówstwa Morskiego, oraz Zamek Książąt Pomorskich w Darłowie. Tag Na deszcz ma kilkanaście pozycji tej listy.