Miejsca pamięci

Miejsca pamięci na Pomorzu Zachodnim: cmentarze żydowskie i wojenne, miejsca po synagogach i pomniki z Polic, Szczecina i Stargardu.

Ta kategoria zbiera miejsca związane z historią wojen, Zagłady, represji i dawnych mieszkańców regionu: cmentarze, miejsca po nieistniejących synagogach, pomniki i teren dawnej fabryki z obozami pracy przymusowej. To miejsca do rzeczowego odwiedzenia, najczęściej w ciszy. Wiele z nich jest niewielkich, a część to tylko tablica albo głaz na dawnym miejscu.

Od których miejsc pamięci na Pomorzu Zachodnim zacząć?

Dobrym początkiem jest Szczecin, bo skupia najwięcej różnych miejsc: nieistniejącą synagogę, pomnik z Grudnia 1970, cmentarze i czynną kwaterę żydowską. Poza miastem warto zajrzeć do Polic, Stargardu, Chojny i Bornego Sulinowa, gdzie historia wojny zostawiła widoczne ślady.

W Szczecinie znajdziesz miejsca zebrane na stronie Miejsca pamięci: Szczecin. Region jest jednak szerszy, a rozproszone cmentarze w małych miastach tworzą osobny, ważny wątek. Dlatego dalej porządkujemy je według rodzaju: cmentarze żydowskie, synagogi, cmentarze wojenne, dawne nekropolie i pomniki.

Jakie ślady dawnych cmentarzy żydowskich zachowały się w regionie?

Cmentarzy żydowskich jest w tym zestawieniu najwięcej. Różnią się stanem: od lapidarium z uporządkowanymi macewami po teren z kilkoma nagrobkami w lesie. Część jest wpisana do rejestru zabytków, część przypomina się tylko głazem lub tablicą.

Cmentarze z zachowanymi nagrobkami

Cmentarz żydowski w Mirosławcu jest wpisany do rejestru zabytków i ma około 200 zachowanych nagrobków. Cmentarz żydowski w Świdwinie leży około 3 km od rynku, ma około 70 nagrobków i wpis do rejestru z 1989 roku. W Szczecinku, Dębnie i Człopie cmentarze pochodzą z XVIII i początku XVII wieku: Cmentarz żydowski w Szczecinku ma dawny dom przedpogrzebowy, Cmentarz żydowski w Dębnie tylko nieliczne ślady grobów, a Cmentarz żydowski w Człopie około dziesięciu nagrobków z piaskowca.

Około dziesięciu nagrobków mają też Cmentarz żydowski w Białym Borze, założony przed 1785 rokiem, i Cmentarz żydowski w Chojnie, założony około 1850 roku i ogrodzony murem. W Moryniu jest ich osiem, a Cmentarz żydowski w Moryniu założono około 1856 roku i używano do 1944 roku. W Cedyni odnaleziono i ponownie ustawiono siedem macew na Cmentarz żydowski w Cedyni.

Cmentarze zniszczone lub zlikwidowane

Nie wszędzie zostało wiele. Cmentarz żydowski w Boleszkowicach (powiat myśliborski) to leśny teren o wymiarach 27 na 28 metrów z macewami w większości we fragmentach, wpisany do rejestru w 2018 roku. W Pyrzycach cmentarz z około 1735 roku zlikwidowano po 1969 roku i w zaroślach zostały fragmenty nagrobków. Cmentarz żydowski w Połczynie Zdroju to teren z XVIII wieku z fragmentami nagrobków i tablicą informacyjną. Podobnie jest w Dobrzanach, gdzie ocalał zawalony mur, otwarta brama i dwie macewy z początku XX wieku, oraz w Baniach, gdzie przetrwało kilka nagrobków, wśród nich nagrobek datowany na 1741 rok.

Gdzie cmentarz już zlikwidowano, pamięć utrzymuje głaz, tablica lub lapidarium. Cmentarz żydowski w Kamieniu Pomorskim upamiętnia głaz poświęcony przedwojennej gminie. Cmentarz żydowski w Sławnie, z połowy XIX wieku, ma lapidarium urządzone w latach 2016-2017. Stary cmentarz żydowski w Kołobrzegu, założony w 1812 roku, jest dziś lapidarium z macewami i pomnikiem ofiar Holokaustu. Cmentarz żydowski w Maszewie działał w latach 1812-1933 i jest wpisany do rejestru zabytków w 2018 roku.

Barlinek i Stargard

Cmentarz żydowski w Barlinku z przełomu XVIII i XIX wieku leży na wzniesieniu zwanym Żydowską Górą. Cmentarz w Stargardzie Szczecińskim urządzono w XVIII stuleciu na dawnym Wzgórzu Szubienicznym, zniszczono w 1938 roku, a ocalałe macewy stoją na cmentarzu komunalnym i w muzeum. W Barlinku obok cmentarza żydowskiego jest też dawny cmentarz ewangelicki, opisany niżej.

Gdzie w Szczecinie są miejsca pamięci żydowskiej?

W Szczecinie to trzy różne miejsca. Nowa Synagoga w Szczecinie już nie istnieje: zbudowano ją w latach 1873-1875 i spalono nocą 9-10 listopada 1938 roku. Tablica przy Książnicy Pomorskiej przypomina o niej dziś, a sama działka leży przy ulicy Dworcowej 9a.

Cmentarze żydowskie w Szczecinie obejmują dawny cmentarz z 1821 roku przy ulicach Ojca Beyzyma, Gorkiego i Soplicy, zlikwidowany w 1982 roku, dziś park z pomnikiem. Drugim miejscem jest Kwatera żydowska Cmentarza Centralnego w Szczecinie, wydzielona w 1962 roku, jedyny czynny cmentarz żydowski w regionie. Do kwatery przeniesiono w 1982 roku prochy z dawnego cmentarza.

Gdzie szukać miejsc po synagogach w innych miastach?

W Koszalinie Synagoga w Koszalinie nie istnieje: zbudowano ją w XIX wieku, a w czasie nocy kryształowej zniszczono. Miejsce upamiętnia głaz z tablicą z 1999 roku. To rzeczowy przystanek, nie obiekt do zwiedzania wnętrz.

Jakie cmentarze wojenne i wojskowe są w regionie?

Cmentarze wojenne różnią się historią i pochodzeniem pochowanych. W Drawsku Pomorskim Cmentarz wojenny w Drawsku Pomorskim leży obok komunalnego z 1850 roku i pochowano na nim 3458 żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego poległych w operacji pomorskiej w 1945 roku. W Chojnie Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Chojnie, z lat 1950-1954, ma 3985 pochowanych żołnierzy radzieckich poległych na Ziemi Chojeńskiej i Kostrzyńskiej.

W Bornem Sulinowie Radziecki cmentarz w Bornem Sulinowie to cmentarz wojskowy w lesie z 344 mogiłami, nieczynny od końca bazy w 1992 roku. W Stargardzie Cmentarz wojenny w Stargardzie Szczecińskim przy ulicy Reymonta założono w 1914 roku jako cmentarz jeńców z obu wojen światowych. W Sosnowicach koło Golczewa Cmentarz jeńców wojennych w Sosnowicach leży przy miejscu dawnego obozu jenieckiego z lat 1941-1945, a tablice upamiętniają jeńców wielu narodowości.

W Łobzie Kopiec Rolanda w Łobzie to wzgórze z pozostałościami pomnika poległych mieszkańców Labes w I wojnie światowej, wpisane do rejestru zabytków w 2013 roku.

Jakie dawne nekropolie w Szczecinie zamieniono w parki i skwery?

W Szczecinie kilka dawnych cmentarzy zostało przekształconych. Cmentarz Oświęcimski w Szczecinie był miejskim cmentarzem z około 1820 roku, a od około 1980 roku jest parkiem z zachowaną bramą wejściową. Cmentarz garnizonowy przy ulicy Kopernika w Szczecinie założono w 1846 roku, a dziś jest tu skwer z fragmentem muru i starodrzewem. Cmentarz wojskowy przy ulicy św. Wojciecha w Szczecinie, z około 1750 roku, to skwer na placu Andersa z głazem z nagrobka jeńców francuskich.

W dzielnicy Łękno z cmentarza przyszpitalnego z około 1871 roku zachowała się klasycystyczna kaplica i zadrzewiony teren: to Cmentarz zakładu Bethanien w Szczecinie. Cmentarz jeńców francuskich w Szczecinie przy ulicy Litewskiej to niewielka nekropolia wojskowa z pochówkami żołnierzy francuskich z 1870 roku. W Barlinku Cmentarz ewangelicki w Barlinku z XIX wieku jest od lat 70. parkiem miejskim z głazem upamiętniającym dawnych mieszkańców.

Jakie pomniki i miejsca upamiętnienia są w Szczecinie i Policach?

Pomnik Ofiar Grudnia 1970, potocznie Anioł Wolności, odsłonięto w 2005 roku na placu Solidarności i upamiętnia osoby poległe w Szczecinie w grudniu 1970 roku. Na Cmentarzu Centralnym stoi Pomnik "Tym, którzy nie powrócili z morza" w Szczecinie, symboliczny grób marynarzy, odsłonięty w 1989 roku. W Parku Kasprowicza stoi Pomnik Chłopca Węgierskiego w Szczecinie, brązowa rzeźba z 2016 roku, dar dzielnicy Budapesztu w podziękowaniu za pomoc w 1956 roku.

W Policach Fabryka benzyny syntetycznej w Policach, niemiecka Hydrierwerke Pölitz, była jednym z dwunastu zakładów IG Farben produkujących paliwo z węgla. W czasie II wojny światowej przy fabryce działały obozy pracy przymusowej oraz podobóz koncentracyjny. Dziś zostały ruiny, bunkry i ścieżka dydaktyczna Muzeum „Skarb”.

W których miejscowościach jest najwięcej miejsc pamięci?

Najwięcej jest ich w Szczecinie, trzynaście na tej liście, od synagogi i kwatery żydowskiej po dawne cmentarze garnizonowe i pomniki. Po dwa miejsca mają Koszalin, Stargard, Maszewo, Chojna, Barlinek i Drawsko Pomorskie, a po jednym między innymi Police, Kołobrzeg, Moryń, Świdwin, Człopa, Łobez, Szczecinek, Kamień Pomorski, Sławno, Pyrzyce, Banie, Cedynia i Dobrzany.

Dla planowania wyjazdu oznacza to dwie strategie. Pierwsza to jeden dzień w Szczecinie, gdzie miejsca leżą w Gumieńcach, Łęknie, na Starym Mieście i Nowym Mieście, w Centrum, Niebuszewie-Bolinku i na Zawadzkiego-Klonowicza. Druga to trasa przez małe miasta Pomorza Zachodniego, gdzie przy okazji innych celów da się zatrzymać na jednym cmentarzu lub przy tablicy. Szczegóły są w opisach poszczególnych miejsc.

Jak odwiedzać miejsca pamięci?

Te miejsca wymagają innego tempa niż zwykły spacer. Wiele z nich to cmentarze, więc obowiązuje cisza i zachowanie właściwe miejscu pochówku. Nie wszędzie jest tablica informacyjna, dlatego warto wcześniej przeczytać opis obiektu, a przy mniejszych cmentarzach sprawdzić dojazd. Na wspólnej trasie łatwo połączyć miejsca w tym samym mieście, na przykład w Szczecinie lub Stargardzie.

Wokół miejsc pamięci powstają też inne tematy: Cmentarze i pomniki, Zabytki i Muzea. O przyrodzie nad Odrą pisze artykuł Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry i Międzyodrze - przyroda, a o dawnym Darłowie tekst Darłowo: stare miasto między kościołem Mariackim, Bramą Wysoką i kamienicą Hemptenmacherów.

Najczęstsze pytania

Gdzie w Szczecinie jest miejsce po Nowej Synagodze?

Nowa Synagoga stała przy dzisiejszej ulicy Dworcowej 9a. Budynku już nie ma, a pamięć o nim utrzymuje tablica obok Książnicy Pomorskiej.

Jaki cmentarz żydowski w regionie jest czynny?

Czynną jest Kwatera żydowska Cmentarza Centralnego w Szczecinie, wydzielona w 1962 roku. Pozostałe cmentarze z tej listy są nieczynne.

Gdzie zobaczyć cmentarz żydowski z dużą liczbą nagrobków?

Najwięcej zachowanych nagrobków ma Cmentarz żydowski w Mirosławcu, około dwustu. W Świdwinie jest ich około siedemdziesięciu.

Gdzie pochowano żołnierzy poległych w 1945 roku?

W Drawsku Pomorskim pochowano 3458 żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego, a w Chojnie 3985 żołnierzy radzieckich.

Czy w Policach można zobaczyć pozostałości fabryki?

Tak. Po fabryce Hydrierwerke Pölitz zostały ruiny, bunkry i ścieżka dydaktyczna Muzeum „Skarb”.