Zamki

Zamki na Pomorzu Zachodnim: od szczecińskiego Zamku Książąt Pomorskich po baszty Stargardu i pałace na wsi. Kilkadziesiąt warowni i rezydencji.

Region ma więcej do pokazania, niż sugeruje hasło "zamki": obok średniowiecznych warowni są tu pruskie forty, miejskie baszty i wiejskie pałace w parkach. Część obiektów wpuszcza zwiedzających, inne ogląda się tylko z zewnątrz, bo służą dziś jako urzędy, szkoły czy hotele. Poniżej porządek według tego, co naprawdę można zobaczyć, i według miejscowości, żeby łatwiej ułożyć trasę.

Od jakiego zamku zacząć na Pomorzu Zachodnim?

Najlepiej od Szczecina. Zamek Książąt Pomorskich stoi na Wzgórzu Zamkowym nad Odrą, dawna renesansowa siedziba Gryfitów, odbudowana po zniszczeniach wojennych; ma kryptę książęcą oraz wieżę, z której patrzy się na miasto. Mieszczą się w nim też instytucje kultury, więc wizyta łatwo rozciąga się na kilka godzin. Drugim punktem początkowym może być Świdwin lub Tuczno, jeśli wolicie zamki poza dużym miastem.

Region dzieli się na kilka naturalnych skupisk. Szczecin i Stargard zbierają najwięcej obiektów, po kilka mają Świnoujście i Kołobrzeg, a reszta rozsypana jest po małych miejscowościach: Płotach, Trzebiatowie, Goleniowie, Bukach, Tucznie i wielu wsiach. Ten rozkład pomaga w planowaniu: w dwóch dużych miastach da się obejrzeć kilkanaście obiektów w dzień, a poza nimi zwykle jeden lub dwa na wyjazd.

Szczegółowe zestawienia osobnych miast znajdziecie tutaj: Zamki: Szczecin, Zamki: Stargard, Zamki: Świnoujście i Zamki: Kołobrzeg.

Jakie zamki i pałace warto zobaczyć w Szczecinie?

Stare Miasto w Szczecinie skupia najwięcej rezydencji w jednym miejscu, a większość dzieli kilka minut spaceru. Po zamku warto wejść pod Basztę Panieńską, gotycką basztę z XIV wieku stojącą przy zamku, zrekonstruowaną w 1964 roku. Mieszkańcy znają ją również jako Basztę Siedmiu Płaszczy, a w mieście jest jednym z rozpoznawalnych znaków.

Wokół placu Orła Białego i ulicy Staromłyńskiej ustawiły się kolejne budowle. Pałac Joński ma klasycystyczną fasadę i od 2021 roku należy do Akademii Sztuki, a Pałac Velthusena z lat 1778-1779 był winiarnią i fabryką fortepianów, a dziś mieści szkołę muzyczną. Przy Staromłyńskiej stoi też barokowy Pałac Sejmu Stanów Pomorskich z lat 1726-1729, dziś oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Na liście jest jeszcze Pałac pod Głowami, klasycystyczny gmach z końca XVIII stulecia, w którym urzędowała komendantura twierdzy. Mieści Muzeum Sztuki Współczesnej i Klub 13 Muz, więc to dobry przystanek, jeśli po fasadach chcecie zobaczyć wnętrza i wystawy.

Które baszty Stargardu warto zobaczyć w jeden dzień?

Stargard to miasto, w którym mury obronne weszły na listę pomników historii, i to tutaj stoi największa grupa baszt w regionie. Spacer wzdłuż murów zajmuje pół dnia, a baszty dzieli niewielka odległość, więc nie potrzeba samochodu.

Najwyższa jest Baszta Morze Czerwone, gotycka wieża z drugiej połowy XIV wieku o wysokości 34 m, z trzema tarasami. Niewiele niższa jest Baszta Tkaczy (31 m), zwana też Lodową, z połowy XV wieku. Nad rzeką Iną wznosi się Baszta Białogłówka, wysoka na około 30 m i zwieńczona białym stożkiem, a w południowej części murów stoi okrągła Baszta Jeńców z przełomu XV i XVI wieku.

Poza basztami w parku Panorama stoi Dom Strzelecki, neoklasycystyczny dom bractwa kurkowego z 1861 roku, wykorzystywany dziś na bale i bankiety. W okolicy Stargardu leży też pałac w Koszewku, otoczony parkiem z XVIII wieku i pomnikowymi drzewami.

Jakie forty i baszty są w Świnoujściu i Kołobrzegu?

Nad morzem zamki zastępują forty. Świnoujście ma trzy pruskie fortyfikacje z połowy XIX wieku i każdą można zwiedzić. Fort Gerharda to nadbrzeżna twierdza z lat 1848-1859 z muzeum, a zwiedzanie odbywa się w roli rekruta; dziś dopływa się do niego statkiem. Fort Anioła ma formę trzykondygnacyjnej rotundy i mieści muzeum architektury militarnej z wystawami i kawiarnią. Fort Zachodni przy ujściu Świny kryje Muzeum Historii Twierdzy, a pod ziemią kazamaty i schrony.

W Kołobrzegu średniowieczne obwarowania przetrwały w jednym fragmencie: Baszta Lontowa z XIV wieku to jedyna budowla dawnych miejskich fortyfikacji, która przetrwała w całości. Ceglaną basztę Kaszana w Trzebiatowie, z lochem w przyziemiu, można zwiedzać w okresie wakacyjnym, a w tym samym mieście stoi pałac powstały z klasztoru norbertanek i zamku Gryfitów, w którym działają ośrodek kultury i biblioteka.

Które średniowieczne zamki stoją poza dużymi miastami?

Zamki poza miastami to najciekawszy zbiór dla kogoś, kto lubi długie dojazdy i spokojne okolice. W Świdwinie zamek nad Regą pochodzi z XIII-XIV wieku, w XVIII wieku przebudowali go joannici, a po pożarze dźwignięto go z ruin w latach 1962-1968. W Tucznie zamek Wedlów z XIV wieku stoi na stromym wzgórzu i pełni dziś rolę domu pracy twórczej, a przy nim działają hotel i restauracja.

W Szczecinku zamek książąt pomorskich leży nad jeziorem Trzesiecko i pełni funkcję centrum konferencyjnego, więc najlepiej oglądać go z parku albo od strony wody. W Swobnicy zamek joannitów z lat 1377-1382 jest własnością gminy Banie od 2011 roku i ma odnowiony dach oraz wieżę. W Golczewie przetrwała jedynie Wieża Zamkowa z XIV wieku, część dawnego zamku biskupów kamieńskich, udostępniana latem.

Dwa zamki pozostają w prywatnych rękach i zwiedza się je po uzgodnieniu. Zamek w Pęzinie, gotycko-renesansowy, bywa otwarty podczas dni otwartych, a zamek w Krągu nad jeziorem Zamkowym pełni rolę hotelu. Ruiny pokaże wam Złocieniec: na skarpie nad Drawą zostały gotyckie piwnice i park z aleją wiązów.

Jakie pałace i dwory można zobaczyć na wsi?

Wiejskie pałace to osobna kategoria: często stoją w parkach, a wnętrz zwykle nie ma co szukać, bo budynki służą jako szkoły, domy opieki czy ośrodki badawcze albo są własnością prywatną. Dlatego warto traktować je jako cel spaceru i fotografii, a nie zwiedzania.

Wśród neogotyckich budowli wyróżniają się pałac w Dreżewie z dwuczłonową wieżą i herbem von Bonin, popadający w ruinę, oraz pałac w Dobrowie, dawna rezydencja rodu von Kleistów. Neoklasycystyczny pałac w Lubiechowie z 1835 roku ma ośmioboczne wieżyczki i stoi w angielskim parku o powierzchni 11 ha. W Parsowie późnobarokowa rezydencja rodu von Gerlach jest dziś domem pomocy społecznej, a pałac w Stuchowie z lat 1880-1888 ma ośmiokątną wieżę i herb von Plötzów.

Nad wodą leżą dwie kolejne rezydencje. Pałac w Karsznie w Nowym Warpnie, neorenesansowy z 1898 roku, stoi nad Jeziorem Nowowarpieńskim i czeka na dokończenie remontu, a pałac w Koszewie z wieżą widokową wznosi się nad jeziorem Miedwie. Hotelową funkcję pełni neogotycki pałac w Rybokartach po remoncie, a w Przelewicach klasycystyczny pałac z płaskorzeźbą bogini Demeter mieści ośrodek badawczy. Kolejne warto sprawdzić: pałac w Połczynie-Zdroju z biblioteką, galerią i wystawą pocztówek, Pałac Bursztynowy w Strzekęcinie o piaskowcowej elewacji i pałac w Żytelkowie w parku nad rzeką Liśnicą.

Gdzie w jednym mieście obejrzeć dwa zamki?

Dwie warownie stoją w jednym miasteczku, w Płotach. Stary zamek nad Regą po pożarze z 1860 roku został odbudowany i mieści bibliotekę oraz ośrodek pomocy społecznej, a Nowy zamek z początku XVII wieku przebudowano na neobarokowy pałac z salą posiedzeń rady i salą ślubów. Oba stoją blisko siebie, więc obejrzycie je jednym spacerem.

Czym różni się gotycka baszta od klasycystycznego pałacu?

Epoka budowy mówi dużo o tym, czego spodziewać się po wizycie. Gotyk to cegła, wąskie okna i ciężkie wieże: stargardzkie baszty, Baszta Lontowa w Kołobrzegu, baszta w Trzebiatowie czy zamek w Świdwinie. Renesans reprezentuje szczeciński zamek Gryfitów i pęziński zamek z czasów gotycko-renesansowych.

Klasycyzm przyniósł symetryczne fasady i kolumnowe portale, jak w pałacu w Przelewicach, pałacu pod Głowami czy Pałacu Jońskim. Neogotyk z XIX wieku to romantyczne wieże i herby rodowe, widoczne w Dreżewie, Dobrowie i Stuchowie. Pruskie forty z połowy XIX wieku są najmłodsze, ale to dla wielu osób najlepiej opowiedziana historia, bo w środku działają muzea. Jeśli szukacie obiektu dla dzieci albo dla kogoś, kto nie lubi długich opisów, wybierzcie fort w Świnoujściu, a dla miłośników architektury stargardzkie mury.

Jak zaplanować trasę po zamkach regionu?

Najbardziej sensowny jest podział na trzy trasy. Pierwsza łączy Szczecin i Stargard: zamek, baszty i pałace Starego Miasta można zobaczyć w dwa dni, jeden dla każdego miasta. Druga biegnie wybrzeżem przez Kołobrzeg i Trzebiatów do Świnoujścia z fortami. Trzecia prowadzi w głąb lądu przez Świdwin, Tuczno, Szczecinek, Złocieniec i Pęzino.

Zanim ruszycie, sprawdźcie na kartach obiektów, czy obiekt jest otwarty. Wiele zamków wpuszcza zwiedzających tylko sezonowo albo po wcześniejszym uzgodnieniu, a część ma tylko dostępny dla oka parkowy teren.

Najczęstsze pytania

Jakie zamki są na Pomorzu Zachodnim?

Najważniejszy jest Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, ale to nie jedyny. Są też zamki w Świdwinie, Tucznie, Szczecinku, Swobnicy, Pęzinie i Krągu, ruiny w Złocieńcu, wieża zamkowa w Golczewie oraz dwa zamki w Płotach.

Które zamki można zwiedzać wewnątrz?

Wejść do środka można między innymi w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, w fortach Świnoujścia oraz w Pałacu Sejmu Stanów Pomorskich, dziś oddziale muzeum. Zamek w Pęzinie i w Krągu zwiedza się po uzgodnieniu z właścicielem.

Gdzie zobaczyć baszty obronne?

Najwięcej baszt jest w Stargardzie, gdzie stoją cztery baszty będące częścią murów wpisanych na listę pomników historii. Pojedyncze baszty znajdują się w Szczecinie, Kołobrzegu i Trzebiatowie.

Czy w regionie są pruskie forty?

Tak, trzy w Świnoujściu: Fort Gerharda, Fort Anioła i Fort Zachodni. Wszystkie mają funkcję muzealną i wystawy o dawnej architekturze militarnej, a do Fortu Gerharda dopływa się statkiem.

Które zamki nadają się na krótką wycieczkę?

Najlepsze są Szczecin i Stargard, bo obiekty leżą blisko siebie i można je obejść pieszo. Listy miast Zamki: Szczecin i Zamki: Stargard pomogą ułożyć plan.

Czy pałace na wsi są otwarte dla zwiedzających?

Zwykle nie. Pałace w Żytelkowie, Dreżewie, Lubiechowie czy Parsowie ogląda się z zewnątrz, bo służą jako szkoły, domy opieki albo są własnością prywatną.