Zabytki: Szczecin

Zabytki w Szczecinie to zamek Gryfitów, bramy miejskie, Wały Chrobrego i kilkadziesiąt kamienic, pałaców oraz willi z różnych epok.

Ta lista jest dla osób, które chcą poznać miasto przez jego architekturę: od gotyckich murów po secesyjne gmachy z przełomu XIX i XX wieku. Większość obiektów stoi na Starym Mieście i w Centrum, więc spacer od jednego do drugiego zajmuje godziny, nie dni. Część budowli nadal pracuje jako urzędy, szkoły, uczelnie albo muzea, dlatego obok oglądania z zewnątrz bywa też okazja, by wejść do środka.

Od jakich zabytków Szczecina zacząć zwiedzanie?

Pierwszy dzień zwiedzania zacznij od Zamku Książąt Pomorskich, Wałów Chrobrego, Bramy Królewskiej i Ratusza Staromiejskiego. Leżą blisko siebie, nad Odrą albo tuż przy niej, i razem pokazują średniowieczne, renesansowe, barokowe i XX-wieczne oblicze miasta.

Zamek stoi na Wzgórzu Zamkowym i jest historyczną siedzibą Gryfitów, władców księstwa pomorskiego. Mieści kryptę książęcą i wieżę widokową, a zarządza nim instytucja kultury. Wały Chrobrego to półkilometrowy taras nad Odrą. Budowano go od 1902 do 1921 roku, równolegle z gmachami muzeum, urzędu wojewódzkiego i szkoły morskiej. Z mostów widać, jak razem z zamkiem i katedrą tworzą nadodrzańską sylwetę miasta.

Co zwiedzić na Starym Mieście?

Stare Miasto to najstarsza część Szczecina i dzielnica, w której leży najwięcej obiektów z tej kategorii. Po wojnie straciła większość zabytkowej zabudowy, ale przetrwały najważniejsze budowle, a od lat 90. odbudowuje się Podzamcze u stóp zamku. Samą dzielnicę opisuje osobna karta: Stare Miasto.

Zamek i jego sąsiedztwo

Przy zamku, na ulicy Rycerskiej 3, stoi stajnia książęca: szachulcowa budowla datowana na około 1600 rok, z portalem w stylu renesansu i starym dźwigiem. Niedaleko, przy Panieńskiej 47, wznosi się Baszta Panieńska, gotycka, sięgająca XIV wieku, a w obecnym kształcie odtworzona w 1964 roku. Zwana jest też Basztą Siedmiu Płaszczy.

Ratusz, kamienica bankierów i domki profesorskie

Ratusz Staromiejski to gotycki gmach z cegły z XV wieku przy Rynku Siennym, odbudowany w latach 1972-1975. Mieści Muzeum Historii Szczecina. Przy ulicy Kurkowej 1 stoi Kamienica Loitzów wzniesiona w latach 1539-1547 jako dom bankierów z rodu Loitzów, a teraz zajmuje ją Liceum Plastyczne. To jeden z niewielu zachowanych w mieście przykładów dawnego budownictwa mieszczańskiego.

Przy placu Żołnierza Polskiego warto zajrzeć do Domków Profesorskich, czyli rzędu kamienic, które dawniej były domami kanoników i profesorów szczecińskiego Pedagogium. Mają gotyckie piwnice. Pod numerem 2 stoi Pałac pod Głowami, klasycystyczna budowla z końca XVIII stulecia. Była komendanturą twierdzy, a teraz ma tu siedzibę Muzeum Sztuki Współczesnej.

Pałace przy placu Orła Białego i Staromłyńskiej

Przy placu Orła Białego i sąsiednich ulicach stoi kilka pałaców, które łatwo obejrzeć jednym spacerem. Pałac Pod Globusem został wzniesiony w latach 1890-1891 w stylu neobarokowym i ma na szczycie rzeźbę kuli ziemskiej, a obok stoi Pałac Joński z klasycystyczną fasadą. Oba należą do Akademii Sztuki. Tuż obok, u zbiegu Staromłyńskiej i Łaziebnej, znajdziesz Pałac Velthusena z lat 1778-1779: dawną winiarnię i fabrykę fortepianów, od 1963 roku szkołę muzyczną.

Na Staromłyńskiej 27 mieści się Pałac Sejmu Stanów Pomorskich, barokowy gmach z lat 1726-1729, zwany też Domem Ziemiaństwa albo Landeshaus. Jest dziś oddziałem Muzeum Narodowego w Szczecinie. Przy Rybackiej 1 stoi z kolei neorenesansowy gmach z lat 1900-1902, dawny Nowy Ratusz, w którym ma siedzibę rektorat Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego.

Gdzie w Szczecinie zobaczyć bramy miejskie i fragmenty fortyfikacji?

Dwie barokowe bramy zostały po dawnej pruskiej twierdzy i obie możesz obejrzeć w kilka minut: Brama Królewska na placu Hołdu Pruskiego i Brama Portowa na Nowym Mieście. Do tej grupy pasuje też wspomniana Baszta Panieńska.

Brama Królewska powstała w latach 1725-1728, a jej szczyty z Marsem i Herkulesem wykonał Bartholomé Damart. Brama Portowa to dawna Brama Berlińska, bo prowadziła w stronę Berlina. W attyce widać panoramę miasta, a na samej bramie herb Prus i napis po łacinie. Ułożenie ich na jednej trasie dobrze pokazuje, jak wyglądał dawny system obronny.

Jakie gmachy z przełomu XIX i XX wieku warto zobaczyć w Centrum?

W Centrum i na sąsiednim Nowym Mieście stoją ceglane i secesyjne budowle z lat 1870-1930: poczty, archiwum, szkoły techniczne, ratusze i kamienice. Najlepiej oglądać je po kolei wzdłuż alei Niepodległości, placu Grunwaldzkiego i ulicy Dworcowej.

Aleja Niepodległości i okolice

Pod numerem 40 stoi Pałac Ziemstwa Pomorskiego, ukończony w 1895 roku w stylu neobarokowym; w środku działa Wydział Muzyczny Akademii Sztuki. Obok, na rogu ulicy Bogurodzicy, stoi gmach poczty przy alei Niepodległości 41/42 z 1905 roku, ceglany i neogotycki, z dwoma monumentalnymi portalami oraz szynami na dziedzińcu. Przy ulicy św. Wojciecha 13 mieści się Archiwum Państwowe w ceglanym gmachu oddanym w 1901 roku, a pod numerem 1 stoi secesyjna kamienica z lat 1902-1903 z oficyną, dziedzińcem i fontanną.

Plac Grunwaldzki i ulice kamienic

Na rogu alei Papieża Jana Pawła II i ulicy Śląskiej stoi Kamienica Augusta Mintza z 1898 roku. Zachowała aptekę z 1900 roku wraz z wyposażeniem izby ekspedycyjnej. Przy Śląskiej 38 znajdziesz Kamienicę Wilhelma Gramtza z lat 1892-1893, z putto nad bramą i narożnym wykuszem z hełmem.

Dwa mniejsze adresy to Malczewskiego 34, kamienica na planie litery U z lat 1885-1888, jedyna przedwojenna w swoim kwartale, oraz Piłsudskiego 7 z 1897 roku, zaprojektowana przez Georga Sommenstuhla; na trzecim piętrze zobaczysz rzeźby kobiet, a w elewacji wykusze. To ostatni zachowany budynek wschodniej pierzei tej ulicy.

Nowe Miasto i Śródmieście-Północ

Przy placu Batorego stoi Czerwony Ratusz, ceglany gmach w stylu neogotyku, budowany w latach 1875-1879, zwany też Nowym. Przy Dworcowej 20 działa nadal czynna Poczta nr 2, zespół czerwonoceglanych budynków w stylu neorenesansu niemieckiego, projektu Carla Schwatlo. W Śródmieściu-Północ zobaczysz Urząd Miasta Szczecin przy Szymanowskiego 2, gmach powstały w latach 1924-1927, wyróżniający się zieloną elewacją. Dawniej urzędowały w nim władze Prowincji Pomorskiej.

Duży kompleks nad Odrą to Budynek Urzędu Wojewódzkiego na Wałach Chrobrego 4: trzy połączone budynki zbudowane w latach 1906-1911, z wieżą wysoką na 72 metry. Obok, pod numerem 3, stoi Gmach Główny Muzeum Narodowego z lat 1908-1913, wysoki na 54 metry i zbudowany na planie litery E.

Gdzie w Szczecinie szukać zabytkowych willi?

Willi najlepiej szukać w Pogodnie, a pojedyncze przykłady stoją też w Łęknie i w Śródmieściu-Północ. To spokojniejsza część miasta niż Stare Miasto, z wolno stojącymi domami przy alei Wojska Polskiego i okolicznych ulicach.

Na Pogodnie warto zatrzymać się przy trzech adresach. Willę Krahnstöver przy Solskiego 3 zbudowano w 1902 roku w duchu secesji, a odrestaurowano w 2011 roku. Willa Martina Quistorpa przy alei Wojska Polskiego 160 to eklektyczny dom z 1899 roku projektu Heinricha Höllinga. Przy Hoene-Wrońskiego 1 stoi willa z lat 1910-1911, dziś z dyrekcją biblioteki miejskiej.

W Łęknie, przy alei Wojska Polskiego 115, znajdziesz Willę Georga Grawitza Na fasadzie ma zegar słoneczny i kartusz z żaglowcem, a szkoła muzyczna działa tam od 1951 roku. Neobarokowa Willa Lentza przy numerze 84 po remoncie prowadzi go miejska instytucja kultury, która urządza wystawy i oprowadza po wnętrzach, więc więc to jedyna willa w tym zestawie, do której wchodzi się jak do muzeum.

Jeśli lubisz takie miejsca z nastrojem, zajrzyj też do kategorii klimatycznych miejsc w Szczecinie.

Co zobaczyć poza centrum: Dąbie, Osów, Turzyn i Niebuszewo?

Poza śródmieściem znajdziesz pojedyncze obiekty o bardzo różnym charakterze: renesansowy pałacyk, ruinę wieży widokowej, szkoły techniczne i zamknięty dworzec. Wymagają osobnej wycieczki, ale odwdzięczają się mniejszym tłumem.

W Dąbiu stoi Pałacyk myśliwski przy Dziennikarskiej 39, renesansowy, jednopiętrowy, z dwuspadowym dachem i wolutowymi szczytami, odbudowany po pożarze w 1592 roku. Mieści filię biblioteki publicznej. W Lasku Arkońskim na Osowie leży Wieża Quistorpa, pozostałość wieży widokowej zbudowanej w latach 1900-1904. Wieży nie ma, wchodzić na nią nie można, ale zostały fragmenty murów, częściowo porośnięte i zasypane.

Na Turzynie stoją dwa ceglane gmachy techniczne: Stara Chemia przy Pułaskiego 10 z lat 1902-1904 oraz Gmach Wydziału Elektrycznego ZUT przy Sikorskiego 37, secesyjny gmach z 1901 roku, dawna Królewska Szkoła Budowy Maszyn. W Niebuszewie-Bolinku przy Orzeszkowej 28 działa Dworzec Niebuszewo z lat 1924-1929, od 2002 roku bez ruchu pasażerskiego. To zabytek techniki, który można obejrzeć tylko z zewnątrz.

W Gumieńcach, na Cmentarzu Centralnym, ustawiono pomnik "Matka Ziemia", rzeźbę nagrobną Ernsta Barlacha, odsłoniętą ponownie jako kopia w 2011 roku. Inne miejsca spoczynku i pomniki znajdziesz w kategorii cmentarze i pomniki w Szczecinie.

Jak zaplanować zwiedzanie zabytków Szczecina?

Najprościej podzielić zabytki według dzielnic: jeden dzień na Stare Miasto z Wałami Chrobrego, drugi na Centrum i Nowe Miasto, trzeci na wille Pogodna i obiekty poza śródmieściem. Gdy pada, wybieraj te, które pełnią funkcję muzeów, na przykład Gmach Główny Muzeum Narodowego, Pałac Sejmu Stanów Pomorskich i Ratusz Staromiejski.

Zabytków kościelnych tu nie ma, bo mają własną kategorię: kościoły i klasztory w Szczecinie. Więcej obiektów w pozostałych kategoriach miasta zobaczysz na stronie atrakcji Szczecina, a o muzeach i parkach przeczytasz na stronach Muzea: Szczecin i Parki i przyroda: Szczecin. Ślady trudniejszej historii miasta opisuje kategoria Miejsca pamięci: Szczecin.

Co jeszcze poczytać o zabytkach regionu?

Zabytki w skali województwa zebrano w kategorii Zabytki. Warto też sięgnąć do artykułów o zabytkach techniki, od wież ciśnień po mosty zwodzone, o granitowych kościołach z XIII wieku i o Kamieniu Pomorskim z ratuszem, basztą i pałacem biskupim.

Najczęstsze pytania

Które zabytki Szczecina są najbardziej znane?

Najczęściej odwiedza się Zamek Książąt Pomorskich, Wały Chrobrego, Bramę Królewską, Bramę Portową i Basztę Panieńską. Wszystkie leżą w Centrum, na Starym Mieście lub Nowym Mieście, więc można je połączyć w jeden spacer.

Gdzie w Szczecinie jest najwięcej zabytków?

Najwięcej na Starym Mieście, gdzie leży kilkanaście obiektów z tej listy. Na drugim miejscu jest Centrum, a trzecie zajmuje Pogodno ze swoimi willami.

Czy do zabytkowych budynków można wejść?

Zależy od obiektu. Do Zamku Książąt Pomorskich, Ratusza Staromiejskiego, Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Willi Lentza wchodzi się jak do instytucji kultury. Inne, jak Archiwum Państwowe, poczty albo budynki uczelni, nadal pracują i zwykle ogląda się je z zewnątrz.

Które zabytki Szczecina są dobre na deszcz?

Tam, gdzie mieści się muzeum lub wystawa: Gmach Główny Muzeum Narodowego na Wałach Chrobrego, Pałac Sejmu Stanów Pomorskich, Ratusz Staromiejski z Muzeum Historii Szczecina i Pałac pod Głowami z Muzeum Sztuki Współczesnej.

Gdzie zobaczyć secesyjne wille w Szczecinie?

Na Pogodnie, przy alei Wojska Polskiego i ulicy Solskiego, a także w Łęknie. To między innymi Willa Krahnstöver, Willa Martina Quistorpa i Willa Georga Grawitza.