Zabytki

Zabytki na Pomorzu Zachodnim: bramy i zamek w Szczecinie, baszty Stargardu, ratusz w Kołobrzegu i pałace ukryte po wsiach regionu.

To zestaw dla kogoś, kto chce zobaczyć dawną architekturę regionu i nie wie, od czego zacząć. Jest tu ponad trzysta obiektów, od gotyckich fortyfikacji, przez ratusze i kamienice, po zamki i pałace, do których dojeżdża się samochodem. Najwięcej leży w Szczecinie, ale mocny punkt na mapie tworzy też Stargard i kilka małych miast nad Regą i Parsętą.

Od jakich zabytków na Pomorzu Zachodnim zacząć?

Najprościej zacząć od Szczecina i jego nadodrzańskiej sylwetki: Zamku Książąt Pomorskich, Wałów Chrobrego i Ratusza Staromiejskiego. Potem warto pojechać do Stargardu, gdzie mury z basztami tworzą spójny zespół, a dalej do Kołobrzegu, Trzebiatowa albo na wyspę Wolin.

Kto ma tylko jeden dzień, niech wybierze jedno miasto i obejdzie je pieszo. Kto ma weekend, może połączyć Szczecin ze Stargardem, a drugiego dnia pojechać na zachodniopomorskie wybrzeże. Wiejskie pałace i zamki najlepiej zostawić na wycieczkę samochodową, bo leżą daleko od siebie i rzadko da się wejść do środka.

Jakie zabytki Szczecina warto zobaczyć na Starym Mieście i nad Odrą?

Stare Miasto i brzeg Odry skupiają większość najważniejszych szczecińskich zabytków, a wszystkie leżą w odległości spaceru od siebie. Wystarczy pół dnia, by obejść zamek, ratusz, dwie bramy miejskie i taras nad rzeką.

Punktem wyjścia może być Zamek Książąt Pomorskich przy ulicy Korsarzy 34. Stoi na Wzgórzu Zamkowym nad Odrą i jest historyczną siedzibą Gryfitów. W środku znajdziesz kryptę książęcą i wieżę widokową, a zamek mieści też instytucje kultury. U stóp wzgórza, przy ulicy Panieńskiej 47, stoi Baszta Panieńska, czyli Baszta Siedmiu Płaszczy. To gotycki relikt obwarowań z XIV wieku, zrekonstruowany w 1964 roku.

Kawałek dalej, przy Rynku Siennym, wznosi się Ratusz Staromiejski, gotycki gmach z XV wieku odbudowany w latach 1972-1975. Dziś działa w nim Muzeum Historii Szczecina, więc zabytek można zwiedzić także od środka.

Dwie bramy dawnej pruskiej twierdzy pokazują, jak wyglądało miasto w XVIII wieku. Brama Królewska na placu Hołdu Pruskiego powstała w latach 1725-1728 i ma szczyty z rzeźbami Marsa i Herkulesa. Brama Portowa, dawna Brama Berlińska, stoi na placu o tej samej nazwie. Zwróć uwagę na łacińską inskrypcję, herb Prus i panoramę miasta w attyce.

Wały Chrobrego i gmachy nad rzeką

Wały Chrobrego to taras widokowy o długości około 500 metrów, zbudowany w latach 1902-1921 razem z gmachami muzeum, urzędu wojewódzkiego i uczelni morskiej. Z tarasu patrzy się na Odrę i nadrzeczną panoramę miasta. Przy Wałach Chrobrego 4 stoi budynek Urzędu Wojewódzkiego, kompleks trzech połączonych gmachów z lat 1906-1911, z wieżą o wysokości 72 metrów i figurą marynarza.

Co zobaczyć w Szczecinie poza Starym Miastem?

Poza Starym Miastem zabytki Szczecina mają inny charakter: to neogotyk, secesyjne kamienice, dawne gmachy urzędowe i szkoły. Dobrze zaplanować do nich osobny spacer po Centrum i Nowym Mieście.

Na placu Batorego stoi Czerwony Ratusz, neogotycki gmach z lat 1875-1879, od którego ceglanej elewacji wzięła się nazwa. W środku mieszczą się biura instytucji państwowych, więc ogląda się go z zewnątrz. Podobnie jest z Archiwum Państwowym przy ulicy św. Wojciecha 13: ceglany gmach dawnego pruskiego archiwum z 1901 roku nadal pełni swoją funkcję.

Miłośnicy kamienic znajdą tu dwa dobre przykłady. Kamienica przy Malczewskiego 34 z lat 1885-1888 ma plan litery U i jest jedyną przedwojenną budowlą w swoim kwartale. Kamienica przy Piłsudskiego 7 z 1897 roku to jedyny zachowany budynek wschodniej pierzei tej ulicy, z wykuszami i rzeźbami kobiet na trzecim piętrze. Z kolei Kamienica Loitzów przy ulicy Kurkowej 1 to późnogotycki dom dawnej rodziny bankierskiej z lat 1539-1547, dziś siedziba Liceum Plastycznego.

Pałace przy placu Orła Białego i Alei Niepodległości

Kilka dawnych pałaców pełni dziś funkcje edukacyjne. Pałac Pod Globusem przy placu Orła Białego 2 to neobarokowy gmach z lat 1890-1891 z rzeźbą globu na szczycie i siedziba Akademii Sztuki. W tym samym rejonie stoi Pałac Velthusena z lat 1778-1779, dawna winiarnia, od 1963 roku szkoła muzyczna. Trzeci, Pałac Ziemstwa Pomorskiego przy Alei Niepodległości 40, to neobarok z lat 1893-1895 i dziś Wydział Muzyczny Akademii Sztuki.

Osobną wyprawą jest Las Arkoński. Wieża Quistorpa to ruina wieży widokowej z lat 1900-1904. Wieży już nie ma i nie da się na nią wejść, ale fragmenty murów nadal stoją w zieleni.

Jakie zabytki ma Stargard i dlaczego warto tam jechać?

Stargard ma kilkanaście zabytków w zestawieniu i jest najlepszym miejscem poza Szczecinem na spacer po średniowiecznych murach. Baszty i bramy dzieli od siebie kilka minut marszu, a część należy do pomnika historii.

Zacznij od Bramy Młyńskiej przy ulicy Portowej 6, jednej z czterech średniowiecznych bram miejskich, stojącej nad Kanałem Młyńskim. Potem przejdź do Baszty Białogłówki z pierwszej połowy XV wieku. Stoi nad Iną, ma około 30 metrów i zwieńczenie w formie białego stożka. Wyższa jest Baszta Morze Czerwone: 34 metry, trzy tarasy, druga połowa XIV wieku. Niewiele niższa Baszta Tkaczy, zwana też Lodową, ma 31 metrów i pochodzi z połowy XV wieku.

Okrągła Baszta Jeńców, znana też jako Mała Prochowa albo Kowalska, powstała na przełomie XV i XVI wieku w południowej części obwarowań. W tej samej okolicy, przy ulicy Basztowej 2, stoi Arsenał, gotycki budynek z około 1500 roku, odbudowany w latach 1974-1977 i dziś będący siedzibą archiwum. Więcej o dziejach miasta znajdziesz w artykule o Stargardzie po 1945 roku. Pełną listę zobaczysz na osobnej stronie: zabytki w Stargardzie.

Gdzie szukać pałaców i zamków poza Szczecinem?

Zamki i pałace regionu stoją najczęściej na wsiach i w małych miastach, a ich dostępność bywa różna: część jest hotelem, część ośrodkiem kultury, a część czeka na odbudowę. Przed wyjazdem warto sprawdzić, czy obiekt można obejrzeć z bliska.

Zamki w miastach i na wsiach

Zamek w Świdwinie to gotycka warownia nad Regą z XIII i XIV wieku, odbudowana po pożarze w latach 1962-1968. Zamek w Tucznie stoi na stromym wzgórzu na przesmyku między dwoma jeziorami. Odbudowano go w latach 1966-1976, a dziś jest domem pracy twórczej z hotelem i restauracją. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinku to średniowieczna siedziba książęcych starostów nad Trzesieckiem. Dziś mieści centrum konferencyjne, więc najlepiej oglądać go z parku i od jeziora.

Do zamku w Swobnicy z lat 1377-1382 jedzie się dla jego historii związanej z joannitami; od 2011 roku jest własnością gminy Banie i ma odnowiony dach oraz wieżę. Zamek w Krągu nad jeziorem Zamkowym to dawna rezydencja Podewilsów, dziś hotel, a zwiedzanie wymaga uzgodnienia z właścicielem. Tak samo jest z zamkiem w Pęzinie, gotycko-renesansowym obiektem w prywatnych rękach, który udostępnia się po umówieniu i w dni otwarte. Z kolei Wieża Zamkowa w Golczewie, jedyna zachowana część zamku biskupów kamieńskich z XIV wieku, bywa udostępniana latem.

Pałace, które najlepiej oglądać z zewnątrz

Pałac w Dolsku to neogotycka rezydencja w stylu angielskim nad jeziorem, przebudowana w 1828 roku. Po pożarze w 1967 roku stał w ruinie i od lat 90. jest odbudowywany. Pałac w Lubiechowie z 1835 roku ma ośmioboczne wieże w narożach i angielski park o powierzchni 11 hektarów. Pałac w Dreżewie z herbem von Bonin w ryzalicie popada w ruinę, a Pałac w Parsowie z końca XVIII wieku, dawna siedziba rodu von Gerlach, służy dziś jako dom pomocy społecznej. Pałac w Żytelkowie koło Białogardu ma mansardowy dach i stoi w parku nad rzeką Liśnicą.

Jakie zabytki odwiedzić nad morzem i w małych miastach?

Zabytki w nadmorskich i małych miastach regionu dobrze łączą się z wyjazdem na plażę albo rejsem po Zalewie, bo leżą blisko centrum. Wiele z nich to wieże i bramy wbudowane w dawne mury.

W Kołobrzegu warto zobaczyć ratusz przy Armii Krajowej 12, neogotycki gmach z jasnoczerwonej cegły zbudowany od 1829 roku według projektu Karla Friedricha Schinkla. Niedaleko stoi Baszta Lontowa, jedyny w całości zachowany element średniowiecznych murów miasta. W Świnoujściu Fort Gerharda z lat 1848-1859 to jeden z najlepiej zachowanych pruskich nadbrzeżnych fortów artyleryjskich. Mieści muzeum, a dojeżdża się do niego statkiem. Opis miasta znajdziesz w zestawieniu zabytki w Świnoujściu, a o Kołobrzegu na stronie zabytki w Kołobrzegu.

W Trzebiatowie stoi Baszta Kaszana, cylindryczna ceglana wieża o wysokości 21 metrów z lochem w przyziemiu, udostępniana w okresie wakacyjnym. Nazwę wzięła od legendy o misie gorącej kaszy. W Gryficach Brama Kamienna z XIV wieku ma zegar z hejnałem i miejsca noclegowe. Z kolei koszalińska kolej wąskotorowa o rozstawie 750 mm kursuje sezonowo przez Manowo do Rosnowa. Dobrym tłem dla takiej wycieczki jest artykuł o Kamieniu Pomorskim albo o Wolinie.

Które zabytki można zwiedzić w środku, a które tylko obejrzeć z zewnątrz?

Większość pałaców i kamienic w regionie ogląda się z ulicy, bo w środku mieszczą się szkoły, urzędy albo prywatne obiekty. Do wnętrz łatwo wejść w zamku w Szczecinie, w Ratuszu Staromiejskim i w Forcie Gerharda, gdzie działają muzea i wystawy.

• Z zewnątrz: Czerwony Ratusz, Archiwum Państwowe, Kamienica Loitzów, Pałac Velthusena, pałace w Dolsku, Dreżewie, Lubiechowie i Parsowie.
• Po uzgodnieniu: zamki w Krągu i Pęzinie.
• Sezonowo: Baszta Kaszana w Trzebiatowie, Wieża Zamkowa w Golczewie i Koszalińska Kolej Wąskotorowa.

Jeśli ważne jest dla ciebie zwiedzanie z przewodnikiem po wnętrzach, zajrzyj też do działów Muzea i Kościoły i klasztory. Wokół zabytków techniki prowadzi artykuł o wieżach ciśnień, mostach i kolejkach, a o średniowiecznej architekturze regionu opowiada tekst o granitowych kościołach z XIII wieku.

Jak zaplanować trasę po zabytkach regionu?

Trasę najlepiej układać po miastach, nie po kategoriach: w jednym miejscu zobaczysz bramy, baszty i ratusz bez długich przejazdów. Dopiero potem warto dodać pojedyncze obiekty po drodze.

Na Starym Mieście w Szczecinie zobacz też stronę zabytki na Starym Mieście. Dla centrum i ulic z kamienicami przydatne są zestawienia zabytki w Centrum i zabytki w Pogodnie. W Szczecinie jest też osobna lista zabytki w Szczecinie. Dla wypadów poza miasto przydadzą się strony Goleniowa, Gryfic i Trzebiatowa. Do spaceru po zieleni przy zabytkach pasuje dział Parki i przyroda, a o wojennych dziejach regionu opowiada dział Miejsca pamięci.

Najczęstsze pytania

Od czego zacząć zwiedzanie zabytków Szczecina?

Od Wzgórza Zamkowego: Zamek Książąt Pomorskich, Baszta Panieńska i Ratusz Staromiejski leżą blisko siebie. Stamtąd łatwo dojść do Wałów Chrobrego i do Bramy Królewskiej.

Które zabytki Stargardu są najwyższe?

Spośród baszt największe wrażenie robi Baszta Morze Czerwone, która ma 34 metry i trzy tarasy. Niewiele niższa jest Baszta Tkaczy (31 metrów), a Baszta Białogłówka ma około 30 metrów.

Czy do wszystkich zamków da się wejść?

Nie. Do zamku w Szczecinie wejdziesz bez uzgodnień, ale Zamek w Krągu i zamek w Pęzinie zwiedza się po uzgodnieniu z właścicielem, a Wieża Zamkowa w Golczewie bywa otwarta latem. Warto sprawdzić zasady przed wyjazdem.

Jakie zabytki można odwiedzić nad morzem?

W Kołobrzegu ratusz i Baszta Lontowa, a w Świnoujściu Fort Gerharda, do którego dopływa się statkiem. W Trzebiatowie i Gryficach zobaczysz baszty i bramy z XIV wieku.

Które pałace regionu można zobaczyć tylko z zewnątrz?

Między innymi pałace w Dolsku, Dreżewie, Lubiechowie, Parsowie i Żytelkowie. Część z nich pełni dziś inne funkcje, a część stoi w ruinie albo w trakcie odbudowy.